Hỏi đáp dược lý Ivermectin và các lưu ý lâm sàng quan trọng

Bài hỏi đáp này tập hợp các câu hỏi dược lý thường gặp về Ivermectin: thuốc có những dạng nào, được hấp thu và chuyển hóa ra sao, vì sao uống lúc đói, tương tác với những thuốc nào và cần theo dõi gì. Thông tin dựa trên kiến thức dược lý đã được công bố rộng rãi, mang tính giáo dục; việc dùng thuốc cụ thể luôn cần bác sĩ chỉ định dựa trên chẩn đoán và cân nặng của từng người.

Về dạng bào chế và hàm lượng

Ivermectin có những dạng nào cho người?

Phổ biến nhất là viên nén uống với các hàm lượng như 3 mg, 6 mg, 12 mg tùy nhà sản xuất và thị trường. Ngoài ra có kem bôi da dùng cho trứng cá đỏ và lotion bôi tóc trị chấy ở một số nước. Không phải dạng nào cũng có mặt tại Việt Nam. Phân biệt các hàm lượng và lý do bác sĩ chọn hàm lượng nào được trình bày trong bài Ivermectin 3 mg, 6 mg và 12 mg.

Các dạng thú y khác gì?

Thuốc thú y có dạng tiêm, dạng bột nhão, dạng đổ lưng, dạng nhỏ gáy, với nồng độ tính cho gia súc và tá dược không dành cho người. Chúng không được dùng thay thế dù cùng hoạt chất.

Về dược động học

Thuốc hấp thu thế nào?

Ivermectin hấp thu qua đường tiêu hóa, đạt nồng độ đỉnh trong máu sau vài giờ. Thức ăn nhiều chất béo làm tăng hấp thu đáng kể. Vì vậy nhiều tờ hướng dẫn khuyên uống với nước lúc đói để nồng độ ổn định. Các khía cạnh thực tế được bàn trong bài uống Ivermectin lúc bụng đói.

Thuốc đi đâu trong cơ thể?

Thuốc gắn mạnh với protein huyết tương, phân bố rộng vào mô mỡ, gan, da. Nồng độ trong não thấp nhờ hàng rào máu não và P-glycoprotein.

Chuyển hóa và đào thải?

Thuốc chuyển hóa ở gan chủ yếu qua CYP3A4, đào thải chủ yếu qua phân. Thời gian bán thải khoảng một ngày hoặc hơn. Do đào thải ít qua thận, suy thận thường không cần chỉnh liều theo các dữ liệu hiện có, nhưng bác sĩ vẫn đánh giá trên từng người.

Về chỉ định

Ivermectin được dùng cho bệnh gì?

• Giun lươn đường ruột.
• Giun chỉ Onchocerca (bệnh mù sông), và trong chương trình loại trừ giun chỉ bạch huyết.
• Ghẻ, đặc biệt ghẻ vảy hoặc ghẻ khó điều trị.
• Chấy (dạng bôi, một số trường hợp dạng uống).
• Trứng cá đỏ (dạng kem).

Có dùng cho Covid-19 không?

Không. Các thử nghiệm lâm sàng lớn không cho thấy lợi ích và các cơ quan quản lý không khuyến cáo.

Về tương tác thuốc

Những nhóm thuốc nào cần chú ý?

Danh sách chi tiết có trong bài tương tác cần tránh khi dùng Ivermectin.

Về theo dõi lâm sàng

Cần theo dõi gì sau khi uống?

Với liều đơn ở người khỏe, thường chỉ cần theo dõi triệu chứng tại nhà: chóng mặt, buồn nôn, ngứa, phát ban. Với người dùng liều lặp lại, người cao tuổi, người có bệnh gan hay dùng thuốc chống đông, bác sĩ có thể cho xét nghiệm chức năng gan, INR, hoặc theo dõi tại viện.

Làm sao biết điều trị thành công?

Tùy bệnh: xét nghiệm phân lại với giun lươn; khám da và theo dõi tổn thương mới với ghẻ; xét nghiệm máu hoặc da với giun chỉ. Hết triệu chứng chưa chắc đã sạch ký sinh trùng, và còn ngứa chưa chắc là thất bại.

Về đối tượng đặc biệt

Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ có dùng được không?

Thường không chỉ định cho phụ nữ mang thai và trẻ dưới 15 kg, trừ khi bác sĩ cân nhắc kỹ. Phụ nữ cho con bú cần thận trọng.

Người cao tuổi có cần giảm liều không?

Liều vẫn tính theo cân nặng, nhưng bác sĩ đặc biệt chú ý tương tác thuốc và nguy cơ té ngã nếu chóng mặt.

Về an toàn và bảo quản

Quá liều có thuốc giải không?

Không có thuốc giải đặc hiệu. Điều trị chủ yếu là hỗ trợ tại cơ sở y tế. Vì vậy phòng tránh quá liều là điều quan trọng nhất.

Bảo quản thế nào?

Nơi khô, mát, dưới 30 độ C, tránh ánh sáng, giữ trong vỉ gốc, xa tầm tay trẻ em. Không xả thuốc thừa xuống cống vì độc với sinh vật thủy sinh.

Về dạng bôi

Kem Ivermectin bôi da có hấp thu vào máu không?

Có, nhưng ở mức rất thấp so với dạng uống. Vì vậy nguy cơ tác dụng phụ toàn thân và tương tác thuốc với dạng bôi nhỏ hơn nhiều. Tác dụng phụ chủ yếu là tại chỗ như rát, ngứa, khô da. Ứng dụng của dạng kem trong bệnh da được trình bày trong bài Ivermectin bôi trị trứng cá đỏ.

Có thể dùng kem bôi để trị ghẻ thay cho thuốc uống không?

Kem trị trứng cá đỏ có nồng độ và tá dược thiết kế cho da mặt, không phải sản phẩm trị ghẻ. Ghẻ cần thuốc và phác đồ riêng do bác sĩ chỉ định, có thể là thuốc bôi khác hoặc Ivermectin uống.

Về kháng thuốc

Dùng Ivermectin nhiều lần có làm thuốc mất tác dụng không?

Ở ký sinh trùng vật nuôi, dùng lặp lại nhiều năm đã gây kháng thuốc rộng rãi. Ở người, kháng thuốc còn ít nhưng đã được ghi nhận ở một số trường hợp ghẻ và giun chỉ. Dùng đúng chỉ định, không dùng tràn lan "phòng bệnh" là cách góp phần giữ hiệu quả của thuốc.

Lưu ý chung khi nhận đơn Ivermectin

Hãy xác nhận với bác sĩ: tôi bị bệnh gì, cần mấy liều, cách nhau bao lâu, uống lúc nào so với bữa ăn, có cần ngưng thuốc nào đang dùng, khi nào tái khám. Ghi lại các thông tin này ngay khi rời phòng khám giúp tránh nhầm lẫn, nhất là khi phác đồ có liều thứ hai sau một khoảng thời gian.