Kháng thuốc ivermectin: ghẻ và giun có đang nhờn thuốc

Khi ghẻ hay giun điều trị mãi không khỏi, nhiều người nghĩ ngay đến chuyện nhờn thuốc, nhưng thất bại điều trị thường có những nguyên nhân dễ khắc phục hơn: bỏ liều nhắc, không điều trị người sống chung hoặc tự dùng thuốc sai cách. Bằng chứng mới năm 2025–2026 cho thấy tăng gấp đôi liều ivermectin không giúp ghẻ nặng khỏi tốt hơn, trong khi phối hợp thuốc uống với thuốc bôi theo chỉ định có thể cải thiện kết quả ở trẻ bị ghẻ dai dẳng.

Tuần lễ nhận thức kháng thuốc 2026 và chuyện ký sinh trùng

Theo trang chiến dịch của Tổ chức Y tế Thế giới, Tuần lễ nhận thức về kháng thuốc kháng vi sinh vật diễn ra từ 18 đến 24/11 hằng năm; chủ đề năm 2026 là "One Health, One Action: Prevent AMR Now". WHO định nghĩa kháng thuốc bao gồm cả vi khuẩn, virus, nấm và ký sinh trùng, khi chúng thay đổi theo thời gian để không còn đáp ứng với thuốc.

Phần lớn truyền thông dịp này tập trung vào kháng sinh. Tuy nhiên với một hoạt chất được dùng rộng rãi như ivermectin, trong cả y tế người lẫn thú y, câu hỏi "ký sinh trùng có đang nhờn thuốc không" cũng đáng được đặt ra một cách tỉnh táo, không phóng đại.

Bằng chứng mới: liều cao hơn không tốt hơn

Ghẻ vảy (ghẻ Na Uy) và ghẻ lan rộng là thể khó điều trị nhất, thường gặp ở người cao tuổi, người suy giảm miễn dịch. Nhiều bác sĩ từng đặt câu hỏi: liệu tăng liều ivermectin có giúp diệt ghẻ triệt để hơn?

Thử nghiệm ngẫu nhiên có làm mù GALE CRUSTED, công bố trên tạp chí New England Journal of Medicine năm 2026, đã trả lời câu hỏi đó. Theo bản tin của Hospital Healthcare Europe ngày 28/5/2026, nghiên cứu thực hiện tại 33 khoa da liễu ở Pháp với 133 người bệnh được phân nhóm ngẫu nhiên, tuổi trung vị 67, khoảng 60% phải nhập viện.

Khác biệt về tỷ lệ khỏi không có ý nghĩa thống kê, và không phát hiện vấn đề an toàn mới. Nhóm tác giả ủng hộ tiếp tục dùng phác đồ liều chuẩn. Họ cũng nêu giới hạn: nghiên cứu chỉ làm ở Pháp, nơi tình trạng kháng permethrin được cho là thấp, nên kết quả có thể không áp dụng y nguyên cho nơi khác.

Thông điệp thực tế cho người bệnh rất rõ: tự tăng liều không giúp khỏi nhanh hơn. Khi điều trị thất bại, việc cần làm là tìm nguyên nhân, không phải uống nhiều hơn.

Phối hợp thuốc ở trẻ bị ghẻ dai dẳng

Ở chiều ngược lại, một nghiên cứu quan sát đăng trên BMC Infectious Diseases năm 2025, được EMJ tóm tắt ngày 21/11/2025, theo dõi 230 trẻ dưới 18 tuổi nặng trên 15 kg bị ghẻ dai dẳng tại Thổ Nhĩ Kỳ giai đoạn 2022–2024. So với chỉ bôi permethrin, nhóm được thêm ivermectin uống vào ngày 0 và 14 có:

• Tỷ lệ khỏi ở tuần thứ 4 là 83,8%, so với 66,0%.
• Tái phát sau 3 tháng 7,1%, so với 17,1%.
• Thời gian để giảm một nửa mức ngứa khoảng 7,2 ngày, so với 9,8 ngày.
• Tác dụng phụ nhẹ, thoáng qua ở 14,3%, so với 4,3%; không có biến cố nghiêm trọng.

Đây là nghiên cứu quan sát, không phải thử nghiệm ngẫu nhiên, nên tác giả kêu gọi thêm thử nghiệm lớn hơn và phân tích chi phí. Dù vậy, kết quả gợi ý rằng ghẻ "khó trị" nhiều khi cần chiến lược phối hợp do bác sĩ thiết kế, chứ không phải đổi qua đổi lại nhiều loại thuốc tự mua.

Vì sao điều trị ghẻ thất bại ngoài chuyện kháng thuốc

Trước khi nghĩ đến kháng thuốc, bác sĩ thường rà lại những nguyên nhân phổ biến hơn:

1. Bỏ liều nhắc: WHO lưu ý thuốc bôi không diệt được trứng, nên cần lặp lại điều trị; nhiều người thấy đỡ ngứa là ngừng.
2. Không điều trị người sống chung: WHO khuyên điều trị tất cả thành viên trong hộ, kể cả người chưa có triệu chứng.
3. Bôi thuốc không đủ diện tích: thuốc bôi phải thoa toàn thân, không chỉ vùng ngứa.
4. Chẩn đoán chưa đúng: ngứa do viêm da cơ địa, dị ứng hay da khô không đáp ứng với thuốc diệt ghẻ.
5. Bỏ sót ghẻ vảy: thể này có số lượng cái ghẻ rất lớn, cần phác đồ dài hơn và theo dõi sát.

Những yếu tố này giải thích nhiều ca "uống mãi không khỏi" ở phòng khám, và đều có thể khắc phục khi người bệnh tuân thủ hướng dẫn.

Dùng ivermectin thế nào để không góp phần tạo kháng thuốc

Ở góc độ cộng đồng, nguy cơ kháng thuốc tăng khi ký sinh trùng liên tục tiếp xúc với thuốc ở liều không đủ diệt. Một số thói quen làm tăng nguy cơ này:

• Uống ivermectin "phòng bệnh" khi không có chỉ định, như từng xảy ra trong thời kỳ COVID-19.
• Dùng chế phẩm thú y hoặc hàng xách tay không rõ hàm lượng, có thể dưới hoặc vượt liều.
• Chia nhau thuốc trong gia đình mà không tính theo cân nặng.
• Bỏ dở liệu trình khi vừa thấy đỡ.

Liều ivermectin luôn được tính theo cân nặng; bài liều lượng ivermectin 3 mg, 6 mg, 12 mg cho từng bệnh lý giải thích vì sao viên 12 mg không phải "một viên cho mọi người". Khi đang dùng thêm thuốc khác, hãy đọc thêm về các tương tác thuốc cần tránh khi dùng ivermectin và báo cho bác sĩ.

Ghẻ vẫn là vấn đề lớn của thế giới

Theo WHO, ở bất kỳ thời điểm nào cũng có ít nhất 200 triệu người mắc ghẻ, và tổng số người bị ảnh hưởng mỗi năm vượt 400 triệu. WHO đưa ghẻ vào nhóm bệnh nhiệt đới bị lãng quên từ năm 2017, và ivermectin nằm trong danh mục thuốc thiết yếu cho bệnh này. Với quy mô dùng thuốc lớn như vậy, giữ cho ivermectin còn hiệu quả là lợi ích chung: mỗi người dùng đúng chỉ định, đúng liều và đủ liệu trình chính là cách đơn giản nhất để hưởng ứng tinh thần của tuần lễ nhận thức kháng thuốc tháng 11 này.