Chấy tóc ở học sinh: các lựa chọn điều trị và lotion ivermectin

Với chấy tóc ở trẻ đi học, hướng dẫn của CDC Hoa Kỳ liệt kê nhiều thuốc dùng ngoài: pyrethrin và permethrin 1% bán không cần đơn, cùng các thuốc như lotion ivermectin 0,5%, spinosad, benzyl alcohol, malathion. Lotion ivermectin 0,5% dùng được cho trẻ từ 6 tháng tuổi, thoa một lần lên tóc khô và không bắt buộc chải trứng chấy. Trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào, phụ huynh nên hỏi dược sĩ về loại thuốc có số đăng ký tại Việt Nam và giới hạn tuổi.

Vì sao chấy hay quay lại vào giữa năm học

Chấy đầu lây chủ yếu khi đầu chạm đầu: trẻ chơi chụm đầu, ngủ trưa cạnh nhau ở bán trú, ôm nhau chụp ảnh. Tháng 11 là lúc lớp học đã ổn định, hoạt động nhóm nhiều, và khi trời lạnh trẻ còn đội chung mũ len, quàng chung khăn. Một trẻ bị chấy chưa được xử lý có thể khiến cả nhóm bạn tái nhiễm liên tục.

Chấy không phải dấu hiệu gia đình thiếu vệ sinh. Tóc sạch hay bẩn, dài hay ngắn đều có thể bị. Hiểu điều này giúp cha mẹ báo cho giáo viên sớm thay vì giấu, nhờ đó các gia đình khác cũng kịp kiểm tra cho con.

Nhận biết con có chấy

• Trẻ gãi đầu nhiều, đặc biệt sau gáy và quanh tai.
• Thấy con chấy trưởng thành màu nâu xám bò nhanh trên da đầu.
• Trứng chấy bám chặt vào sợi tóc gần chân tóc, không thổi bay hay phủi đi được như gàu.
• Da đầu có vết trầy đỏ do gãi, trẻ ngủ không yên vì ngứa.

Cách kiểm tra hiệu quả nhất là chải tóc ướt bằng lược răng dày, chia từng lọn dưới ánh sáng tốt, lau lược lên khăn giấy trắng sau mỗi lần chải.

Các lựa chọn thuốc theo hướng dẫn CDC

Bảng dưới tóm tắt từ trang hướng dẫn điều trị chấy đầu dành cho nhân viên y tế của CDC. Tên thương mại và tình trạng kê đơn là theo thị trường Mỹ; tại Việt Nam, sản phẩm lưu hành và quy định có thể khác.

Lotion ivermectin 0,5% có gì khác

Lotion ivermectin được FDA phê duyệt lần đầu dưới dạng thuốc kê đơn vào tháng 2/2012. Ngày 27/10/2020, FDA chấp thuận chuyển sản phẩm này sang dạng không cần kê đơn cho người từ 6 tháng tuổi. Đây là lotion dùng một lần, chỉ dùng ngoài trên da đầu và tóc khô, theo đúng nhãn hướng dẫn. Cũng trong thông báo này, FDA nhắc lại rằng ivermectin chưa được chứng minh an toàn hay hiệu quả trong điều trị hoặc phòng COVID-19.

Điểm thuận tiện là phác đồ một lần và không bắt buộc chải trứng chấy, phù hợp với gia đình bận rộn hoặc trẻ không chịu ngồi yên. Tuy vậy, đây vẫn là thuốc: cần tránh dính vào mắt, không bôi lên vùng da trầy loét rộng, và không lặp lại tùy ý. Ivermectin dạng bôi cũng được dùng trong da liễu cho một số bệnh khác, như bài về ivermectin bôi điều trị trứng cá đỏ đã đề cập, nhưng mỗi chế phẩm có nồng độ và cách dùng riêng, không dùng thay cho nhau.

Khi thuốc "không ăn thua"

CDC ghi nhận đã có báo cáo chấy kháng pyrethrin và permethrin, dù chưa rõ mức độ phổ biến. Nếu sau một liệu trình đầy đủ và một lần dùng lại vẫn thấy chấy sống bò, nên chuyển sang thuốc khác thay vì tiếp tục dùng sản phẩm cũ. Hướng dẫn cũng khuyên:

1. Không dùng nhiều hơn lượng hướng dẫn trừ khi được chỉ định.
2. Không dùng một loại thuốc quá 2–3 lần nếu không hiệu quả.
3. Không phối hợp nhiều thuốc trị chấy cùng lúc nếu không có chỉ định.
4. Xả thuốc trên bồn rửa bằng nước ấm, không dùng nước nóng.

Một nguyên nhân hay gặp khác là trẻ bị lây lại từ bạn cùng lớp hoặc anh chị em chưa được điều trị. Kiểm tra cả nhà trong cùng một ngày giúp cắt vòng tái nhiễm.

Trẻ quá nhỏ và em bé trong nhà

Nhìn vào bảng giới hạn tuổi của CDC có thể thấy hầu hết thuốc trị chấy chỉ dùng từ 2 tháng hoặc 6 tháng tuổi trở lên, malathion còn phải từ 6 tuổi. Vì vậy khi anh chị lớn đi học mang chấy về và em bé sơ sinh trong nhà cũng bị lây, cha mẹ không nên dùng chung tuýp thuốc của anh chị cho bé. Hãy đưa bé đi khám nhi hoặc da liễu; bác sĩ sẽ cân nhắc cách xử lý phù hợp, trong đó chải tóc ướt bằng lược răng dày nhiều lần thường là bước đầu an toàn. Phụ nữ đang mang thai hoặc cho con bú cũng nên hỏi bác sĩ trước khi chọn thuốc cho bản thân.

Những cách tự chế nên bỏ

Gội dầu hỏa, xăng, thuốc trừ sâu pha loãng hay thuốc diệt côn trùng dùng trong nông nghiệp là những cách nguy hiểm, có thể gây bỏng, ngộ độc và cháy. Dùng viên ivermectin của người lớn, hay tệ hơn là ivermectin thú y, nghiền ra bôi hoặc cho trẻ uống cũng là sai lầm; bài vì sao không dùng ivermectin thú y cho người phân tích rõ rủi ro về nồng độ và tá dược.

Lợi ích phụ ngoài dự kiến từ các nghiên cứu cộng đồng

Một chi tiết thú vị đến từ thử nghiệm BOHEMIA về sốt rét: theo ScienceDaily, nhóm được phát ivermectin uống ở Mozambique có tỷ lệ ghẻ và chấy thấp hơn. Đây là quan sát trong chương trình phát thuốc hàng loạt có giám sát, không phải gợi ý để gia đình tự cho trẻ uống thuốc trị chấy.

Chăm sóc sau điều trị

Sau khi dùng thuốc, chải tóc kiểm tra định kỳ trong vài tuần để chắc chắn không còn chấy sống. Lược, bàn chải, dây buộc tóc của trẻ nên rửa sạch bằng nước nóng; mũ len, khăn quàng, vỏ gối dùng trong mấy ngày gần đây nên giặt. Dặn trẻ không dùng chung lược, mũ, kẹp tóc với bạn. Nếu da đầu sưng đỏ, chảy dịch, trẻ sốt hoặc nổi hạch đau, hãy đưa trẻ đi khám vì có thể đã nhiễm khuẩn do gãi.