Ivermectin cho trẻ nhỏ dưới 15 kg: bằng chứng an toàn mới

Một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi trên 240 trẻ nặng khoảng 5–15 kg, công bố tại hội nghị thường niên của Hội Y học Nhiệt đới và Vệ sinh Hoa Kỳ (ASTMH) cuối năm 2025, cho thấy ivermectin đường uống dung nạp tốt và hiệu quả với bệnh ghẻ ở nhóm tuổi này. Dù vậy, nhãn thuốc hiện hành vẫn giới hạn ivermectin uống cho trẻ từ 15 kg trở lên. Cha mẹ không nên tự cho trẻ dùng; kết quả này chủ yếu có ý nghĩa với các chương trình y tế công cộng và bác sĩ điều trị.

Vì sao trẻ dưới 15 kg từng bị loại khỏi ivermectin

Trong nhiều thập kỷ, ivermectin được dùng cho hàng trăm triệu người trong các chiến dịch chống giun chỉ, giun đường ruột và ghẻ. Tuy nhiên trẻ nặng dưới 15 kg luôn đứng ngoài các chiến dịch này. Tờ thông tin về ghẻ của WHO ghi rõ ivermectin uống có hiệu quả cao nhưng không dùng cho phụ nữ mang thai và trẻ dưới 15 kg.

Lý do chính là thiếu dữ liệu: rất ít nghiên cứu có đối chứng đánh giá thuốc ở trẻ nhẹ cân. Hệ quả thực tế là trẻ nhỏ, nhóm có tỷ lệ ghẻ cao ở nhiều cộng đồng nghèo, lại chỉ có thể dùng thuốc bôi, vốn khó thực hiện đúng ở trẻ hiếu động và phải bôi toàn thân.

Thử nghiệm ISSC được tiến hành ra sao

Theo bản tin của CIDRAP, Đại học Minnesota, thử nghiệm mang tên Ivermectin Safety in Small Children được thiết kế ngẫu nhiên, mù đôi, tuyển 240 trẻ bị ghẻ tại Gambia, Kenya và Brazil. Trẻ nặng từ khoảng 5 kg đến dưới 15 kg.

Nguồn bảng: CIDRAP. Lưu ý các mức liều trên thuộc về thiết kế nghiên cứu có giám sát, không phải hướng dẫn sử dụng.

Kết quả: an toàn và hiệu quả

Trong toàn bộ thử nghiệm chỉ có một biến cố nghiêm trọng: men gan tăng thoáng qua, trở về mức ban đầu vào ngày 32. Các tác dụng phụ khác liên quan đến điều trị đều nhẹ, tự hết và tương tự như ở trẻ nặng trên 15 kg. Ivermectin cũng cho thấy hiệu quả với bệnh ghẻ, dù bản tin chưa công bố con số tỷ lệ khỏi cụ thể.

Tác giả chính, Tiến sĩ Kevin Kobylinski thuộc Đại học Oxford và Đơn vị Nghiên cứu Y học Nhiệt đới Mahidol Oxford, cho rằng kết quả này giúp các bác sĩ yên tâm hơn khi dùng ivermectin cho trẻ dưới 15 kg. Theo News-Medical, ông cũng nói đã có sự quan tâm tới việc xem xét lại giới hạn 15 kg trên nhãn. Chủ tịch ASTMH David Fidock nhận định dùng an toàn ở trẻ nhỏ có thể tăng tác động của các can thiệp y tế toàn cầu dựa trên ivermectin.

Điều kết quả này chưa nói được

• Chưa phải bài báo đầy đủ: thông tin hiện đến từ báo cáo hội nghị và bản tin; dữ liệu chi tiết cần được công bố trên tạp chí có bình duyệt để giới chuyên môn đánh giá.
• Nhãn thuốc chưa đổi: giới hạn 15 kg do nhà sản xuất đặt vẫn còn hiệu lực ở thời điểm các bản tin được đăng.
• Cỡ mẫu vừa phải: 240 trẻ đủ để phát hiện tác dụng phụ thường gặp nhưng chưa đủ để loại trừ những biến cố rất hiếm.
• Bối cảnh y tế công cộng: thử nghiệm phục vụ trước hết cho các chiến dịch phát thuốc hàng loạt, nơi việc loại trừ trẻ nhỏ làm giảm độ bao phủ.

Vì sao các chiến dịch y tế quan tâm đến nhóm trẻ này

CIDRAP nêu rằng trẻ dưới 15 kg trước nay bị loại khỏi các chiến dịch phát thuốc hàng loạt chống bệnh giun chỉ onchocerca (mù sông), giun đường ruột và ghẻ. Với ghẻ, đây là thiếu sót đáng kể vì WHO ước tính 5–50% trẻ em ở những vùng thiếu thốn nguồn lực bị ghẻ. Khi trẻ nhỏ trong một gia đình không được điều trị, chúng có thể trở thành nguồn lây lại cho cả nhà sau chiến dịch.

Với sốt rét, ý tưởng phát ivermectin để diệt muỗi cũng cần độ bao phủ cao. Thử nghiệm ISSC ra đời từ một tổng quan hệ thống và phân tích gộp trước đó, vốn gợi ý thuốc an toàn ở trẻ nặng khoảng 5 kg.

Cha mẹ ở Việt Nam nên làm gì khi trẻ nhỏ bị ghẻ

Mùa lạnh, cả nhà thường ngủ chung chăn, và một người mắc ghẻ dễ lây cho trẻ nhỏ. Nếu trẻ dưới 15 kg bị nghi ghẻ:

1. Đưa trẻ khám chuyên khoa da liễu hoặc nhi để xác định đúng bệnh, vì ghẻ ở trẻ nhỏ có thể nổi ở lòng bàn tay, bàn chân, da đầu.
2. Dùng thuốc bôi hoặc thuốc uống đúng loại bác sĩ kê; không tự bẻ viên của người lớn.
3. Đề nghị khám và điều trị cùng lúc cho người lớn sống chung, kể cả khi chưa ngứa.
4. Giặt nóng quần áo, chăn gối đã dùng gần đây theo hướng dẫn.

Thông tin về chống chỉ định ivermectin với phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ trên trang này phản ánh nhãn thuốc hiện hành. Khi cơ quan quản lý cập nhật khuyến cáo, bác sĩ sẽ là người áp dụng; còn việc tính liều theo cân nặng ở trẻ nhỏ đòi hỏi cân chính xác và kê đơn cụ thể, không thể ước lượng ở nhà.

Thuốc bôi vẫn là lựa chọn quen thuộc cho trẻ nhỏ

Trong lúc chờ khuyến cáo mới, các thuốc bôi vẫn giữ vai trò chính. WHO liệt kê kem permethrin 5%, benzyl benzoat 10–25%, malathion 0,5% và mỡ lưu huỳnh 5–10%, đều phải thoa lên toàn thân chứ không chỉ chỗ ngứa. Vì thuốc bôi không diệt được trứng ghẻ, đợt điều trị thường được lặp lại sau một khoảng thời gian bác sĩ hẹn. Mỗi hoạt chất có giới hạn tuổi và cách dùng riêng, nên cha mẹ cần hỏi kỹ nên thoa bao lâu, khi nào tắm lại và lúc nào bôi nhắc.

Theo dõi tin tiếp theo ở đâu

Nếu dữ liệu ISSC được công bố đầy đủ và WHO hoặc nhà sản xuất cập nhật khuyến cáo, các thay đổi sẽ xuất hiện trong tờ thông tin bệnh ghẻ của WHO, danh mục thuốc thiết yếu và nhãn thuốc được cơ quan quản lý dược phê duyệt. Cho đến lúc đó, cách hiểu thận trọng là: có thêm bằng chứng an toàn đáng tin cậy, nhưng việc dùng ivermectin uống cho trẻ dưới 15 kg vẫn là quyết định của bác sĩ trong từng trường hợp cụ thể.