Tiết canh, nem chua dịp Tết: nguy cơ giun xoắn và sán lợn

Ban biên tập Ivermectin Science Guide · 14/11/2026

Tiết canh, thịt lợn tái, nem chạo và nem chua làm từ thịt sống có thể đưa vào cơ thể vi khuẩn liên cầu lợn, giun xoắn và sán dây lợn. Nguy hiểm nhất là ấu trùng sán lợn làm tổ trong não, gây đau đầu kéo dài, co giật, rối loạn thị lực. Dịp tất niên và Tết Đinh Mùi 2027, cách phòng hiệu quả là bỏ hẳn món máu sống và chỉ ăn thịt lợn nấu chín kỹ; chanh, rượu hay ớt không làm món ăn an toàn hơn.

Một ca bệnh được công bố đầu năm 2026

Cuối tháng 1/2026, báo Nhân Dân đưa tin Bệnh viện Đa khoa Medlatec điều trị cho một người đàn ông 60 tuổi ở Hà Nội có thói quen ăn tiết canh. Ông nhập viện với sốt cao, mệt kéo dài sau khoảng 4 ngày đau đầu, chóng mặt, ho khan. Cấy máu dương tính với liên cầu lợn Streptococcus suis, dịch não tủy có biểu hiện viêm và ông được chẩn đoán viêm não màng não. Sau 15 ngày điều trị kháng sinh, bệnh nhân hồi phục và ra viện không để lại di chứng thần kinh.

Ca bệnh này do vi khuẩn chứ không phải ký sinh trùng, nhưng bác sĩ trong bài nhắc rằng tiết canh còn có thể là nguồn của sán dây lợn, giun xoắn và sán lá gan. Bác sĩ cũng khẳng định rượu, chanh và gia vị cay không diệt được vi khuẩn hay ký sinh trùng.

Hai bệnh khác nhau từ cùng một con sán

Sán dây lợn (Taenia solium) gây ra hai bệnh mà nhiều người hay gộp làm một. Tờ thông tin của WHO về bệnh sán dây và bệnh ấu trùng sán phân biệt rõ:

	Bệnh sán dây trưởng thành ở ruột	Bệnh ấu trùng sán (gạo sán)
Cách nhiễm	Ăn thịt lợn chưa chín có nang ấu trùng	Nuốt phải trứng sán qua tay bẩn, thức ăn, nước nhiễm phân người mang sán
Sán ở đâu	Ruột non	Cơ, dưới da, mắt, não, tim
Mức độ	Thường nhẹ, nhưng người mang sán thải trứng ra môi trường	Có thể nặng, nhất là ấu trùng sán não

Điểm đáng lưu ý: người mang sán dây trong ruột chính là nguồn trứng cho người xung quanh và cho chính họ. Báo Sức khỏe & Đời sống ngày 19/6/2026 giải thích người đã có sán trưởng thành có thể tự nhiễm ấu trùng khi trứng trào ngược từ ruột lên dạ dày. Vì vậy, một người ăn tiết canh có thể làm cả gia đình đối mặt nguy cơ, ngay cả những người không hề ăn món sống.

Ấu trùng sán não: vì sao bác sĩ lo nhất

Theo WHO, ở những vùng sán lợn lưu hành, ấu trùng sán não được ước tính gây ra khoảng 30% số ca động kinh, và tới 70% ở một số cộng đồng nguy cơ cao. Báo Sức khỏe & Đời sống mô tả các biểu hiện khi nang sán nằm trong não: đau đầu kéo dài, giảm trí nhớ, co giật hoặc động kinh, rối loạn thị lực, thay đổi hành vi, rối loạn tâm thần, liệt, tăng áp lực nội sọ, nặng có thể hôn mê và tử vong.

Nang sán ở mắt gây nhìn mờ, nhìn đôi, lác, giảm thị lực; ở tim có thể gây loạn nhịp. Nang dưới da hoặc trong cơ thường không có dấu hiệu rõ, đôi khi chỉ sờ thấy những cục nhỏ mềm dưới da hoặc đau mỏi cơ nhẹ.

Giun xoắn: bệnh từ thịt sống ít được nhắc đến

Bên cạnh sán lợn, giun xoắn (Trichinella) là loại ký sinh trùng có thể nằm trong thịt lợn. Bác sĩ Medlatec liệt kê giun xoắn trong nhóm ký sinh trùng có thể gây tổn thương gan, não hay cơ tim khi ăn đồ sống. Món ăn có nguy cơ không chỉ là tiết canh mà còn cả thịt tái, nem chạo, nem chua tự làm từ thịt không rõ nguồn gốc, những món rất phổ biến trong mâm cỗ Tết ở nhiều vùng.

Chuẩn bị mâm cỗ Tết an toàn hơn

Bỏ món máu sống: tiết canh lợn, vịt, dê đều không nên có mặt trên mâm.
Chọn thịt có nguồn gốc: mua thịt đã qua kiểm dịch thú y. Kiểm tra miếng thịt, loại bỏ nếu thấy hạt trắng nhỏ như hạt gạo trong thớ thịt.
Nấu chín kỹ: thịt luộc, nướng, rán phải chín đều đến tận phần trong; với nem, ưu tiên sản phẩm của cơ sở được cấp phép.
Bảo hộ khi giết mổ: nhiều gia đình nông thôn tự mổ lợn ngày Tết; nên đeo găng và đồ bảo hộ, đặc biệt khi tay có vết xước.
Rửa tay và tách dụng cụ: thớt, dao dùng cho thịt sống không dùng tiếp cho đồ ăn chín khi chưa rửa sạch.

WHO cũng nêu các biện pháp ở cấp cộng đồng: điều trị người mang sán, tiêm phòng và tẩy giun cho lợn, không thả rông lợn, cải thiện nhà vệ sinh và kiểm tra thịt tại lò mổ.

Đừng tự mua thuốc sán khi nghi sán não

Báo Sức khỏe & Đời sống cảnh báo không tự dùng thuốc trị sán vì diệt ấu trùng trong não có thể kích hoạt phản ứng viêm, làm triệu chứng thần kinh nặng hơn. WHO cho biết điều trị ấu trùng sán não cần chăm sóc chuyên khoa, thường dùng praziquantel và/hoặc albendazole kéo dài kèm corticoid hoặc thuốc chống động kinh, đôi khi phải phẫu thuật, với liều và thời gian tùy số lượng, kích thước, vị trí và giai đoạn của nang.

Ivermectin, hoạt chất chính trên trang này, không phải thuốc điều trị sán dây hay ấu trùng sán. Nhầm lẫn giữa các nhóm thuốc diệt ký sinh trùng là lý do vì sao tự điều trị giun sán tại nhà tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Việc xác định đúng loại ký sinh trùng cần xét nghiệm, như được giải thích trong bài tầm quan trọng của xét nghiệm phân trước khi dùng thuốc.

Sau Tết, để ý những dấu hiệu nào

Sốt cao, đau đầu, cứng gáy, lơ mơ vài ngày sau khi ăn tiết canh hoặc tiếp xúc với lợn cần đi cấp cứu ngay vì có thể là liên cầu lợn. Những biểu hiện âm thầm hơn như đau đầu dai dẳng, cơn co giật mới xuất hiện, nhìn mờ, có cục nhỏ dưới da hay thấy đốt sán trong phân thì nên khám chuyên khoa truyền nhiễm hoặc ký sinh trùng và kể rõ thói quen ăn uống.

Câu hỏi thường gặp

Tiết canh vịt có an toàn hơn tiết canh lợn không?

Không nên coi là an toàn. Bất kỳ món máu sống nào cũng có thể chứa vi khuẩn và ký sinh trùng từ con vật. Cách duy nhất để loại rủi ro là không ăn máu sống.

Nem chua có làm chín thịt không?

Quá trình lên men làm thịt chua và đổi màu nhưng không phải là nấu chín bằng nhiệt. Thịt lợn sống trong nem chua vẫn có thể mang ấu trùng nếu nguồn thịt bị nhiễm.

Thấy hạt trắng nhỏ như hạt gạo trong thịt lợn thì làm gì?

Đó có thể là nang ấu trùng sán, dân gian gọi là thịt lợn gạo. Không nên mua hoặc dùng miếng thịt đó và có thể báo cho cơ quan thú y hoặc quản lý thị trường địa phương.

Đau đầu kéo dài có cần xét nghiệm sán não không?

Đau đầu có rất nhiều nguyên nhân. Nếu đau đầu dai dẳng kèm co giật, nhìn mờ, thay đổi hành vi, nhất là ở người hay ăn đồ sống, hãy kể với bác sĩ để được chỉ định xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh phù hợp.