Ivermectin và sốt rét: thử nghiệm BOHEMIA cho thấy gì

Thử nghiệm BOHEMIA, công bố trên tạp chí New England Journal of Medicine năm 2025, cho thấy phát ivermectin hàng loạt mỗi tháng một liều trong ba tháng đầu mùa mưa giúp giảm 26% số ca nhiễm sốt rét mới ở Kenya so với nhóm dùng albendazole. Cơ chế là thuốc làm muỗi chết sau khi hút máu người đã uống thuốc. Đây là công cụ kiểm soát ở cấp cộng đồng đang được nghiên cứu thêm, không phải cách để mỗi người tự phòng sốt rét.

Vì sao thử nghiệm này vẫn được nhắc đến nhiều

Ivermectin là cái tên gây tranh cãi trong mấy năm qua, chủ yếu vì những tuyên bố không có cơ sở về COVID-19. BOHEMIA khác ở chỗ đây là một thử nghiệm ngẫu nhiên theo cụm, quy mô lớn, đăng trên tạp chí y khoa hàng đầu, kiểm tra một giả thuyết có nền tảng sinh học rõ ràng. Giới nghiên cứu quan tâm vì đây là hướng bổ sung cho các biện pháp chống muỗi truyền thống, tác động vào chính con muỗi sau khi nó hút máu người.

Với độc giả Việt Nam, hiểu đúng kết quả này giúp tránh một kiểu hiểu lầm mới: thấy tin "ivermectin giảm sốt rét" rồi tự mua thuốc mang theo khi đi làm việc ở châu Phi hay vùng rừng núi.

Thiết kế của BOHEMIA

Theo bản tin ScienceDaily tổng hợp từ Viện Sức khỏe Toàn cầu Barcelona (ISGlobal), BOHEMIA được Unitaid tài trợ và do ISGlobal điều phối, cùng các đối tác là Trung tâm Nghiên cứu Y tế Manhiça ở Mozambique và Chương trình Nghiên cứu KEMRI-Wellcome Trust ở Kenya. Nghiên cứu triển khai ở hai địa bàn:

Phác đồ là một liều ivermectin 400 microgam/kg mỗi tháng, trong ba tháng liên tiếp, bắt đầu từ đầu mùa mưa, thời điểm muỗi sinh sôi mạnh nhất. Liều này cao hơn liều thường dùng cho giun sán và được tính toán riêng cho mục tiêu diệt muỗi trong khuôn khổ nghiên cứu có giám sát y tế.

Thuốc giảm sốt rét bằng cách nào

Ivermectin không tiêu diệt ký sinh trùng Plasmodium trong máu người. Khi muỗi Anopheles đốt người đã uống thuốc, lượng ivermectin trong máu đi vào cơ thể muỗi, tác động lên kênh ion ở hệ thần kinh của côn trùng, làm muỗi chết sớm hoặc yếu đi. Muỗi cần sống đủ lâu sau khi hút máu người bệnh thì ký sinh trùng mới phát triển tới giai đoạn lây được, nên rút ngắn đời sống muỗi đồng nghĩa với cắt bớt chuỗi lây truyền.

Cách tiếp cận này được gọi là dùng thuốc "nội ngoại ký sinh" (endectocide): một hoạt chất vừa diệt ký sinh trùng bên trong cơ thể như giun, vừa tác động tới côn trùng hút máu bên ngoài. Bạn có thể đọc lại câu chuyện phát hiện hoạt chất này trong bài ivermectin là gì và lịch sử giải Nobel để thấy vì sao nó được dùng rộng rãi trong các chiến dịch y tế công cộng.

Kết quả chính và độ an toàn

• Tại Kenya, tỷ lệ mắc sốt rét mới ở nhóm ivermectin thấp hơn 26% so với nhóm albendazole.
• Không ghi nhận biến cố bất lợi nghiêm trọng liên quan đến thuốc; tác dụng phụ nhẹ, thoáng qua, tương tự những gì gặp trong các chiến dịch phát thuốc trị bệnh nhiệt đới bị lãng quên.
• Tại Mozambique, nhóm nhận ivermectin có tỷ lệ ghẻ và chấy thấp hơn; ở Kenya, cộng đồng phản ánh rệp giường giảm rõ.
• Kết quả về sốt rét tại Mozambique không được báo cáo trong bản tin do thử nghiệm bị gián đoạn.

Nhóm tư vấn về kiểm soát véc-tơ của WHO đã xem xét kết quả, kết luận nghiên cứu cho thấy có tác động và khuyến nghị nghiên cứu thêm. Như vậy, đến thời điểm bản tin, ivermectin chưa trở thành công cụ được khuyến cáo chính thức để chống sốt rét.

Những giới hạn cần đọc kỹ

Hiệu quả cộng đồng, không phải hiệu quả cá nhân

Con số 26% đo trên cả cụm dân cư khi phần lớn người trong cụm cùng uống thuốc. Một người đơn lẻ uống ivermectin không được bảo vệ khỏi muỗi đốt; muỗi chỉ chết sau khi đã đốt, và ký sinh trùng đã có thể truyền sang người ngay lần đốt đó.

Phụ thuộc mùa, địa bàn và độ bao phủ

Thử nghiệm được thiết kế theo mùa mưa ở vùng Đông Phi với loài muỗi đặc thù. Kết quả ở nơi khác có thể khác. Việc Mozambique bị gián đoạn bởi bão và dịch tả cho thấy triển khai thực tế phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện hậu cần.

Nhóm không được dùng thuốc

Theo tờ thông tin của WHO về ghẻ, ivermectin đường uống không dùng cho phụ nữ mang thai và trẻ dưới 15 kg. Trong các chiến dịch phát thuốc hàng loạt, việc phải loại trừ những nhóm này làm giảm độ bao phủ, một trong những lý do các nhà nghiên cứu đang thử nghiệm độ an toàn ở trẻ nhỏ.

Liên hệ với các chiến dịch thuốc hàng loạt hiện có

Phát ivermectin hàng loạt không phải ý tưởng mới. WHO đã khuyến cáo dùng hai liều ivermectin cho cộng đồng ở nơi tỷ lệ ghẻ từ 10% trở lên, và ivermectin nằm trong danh mục thuốc thiết yếu của WHO cho bệnh ghẻ. Lợi ích phụ ghi nhận trong BOHEMIA, với ghẻ, chấy và rệp giường giảm, cho thấy một chiến dịch có thể tác động lên nhiều bệnh cùng lúc. Đây cũng là lập luận để các nhà hoạch định chính sách cân nhắc lồng ghép.

Người Việt nên hiểu tin này thế nào

1. Đây là kết quả nghiên cứu cộng đồng ở châu Phi, chưa phải khuyến cáo điều trị hay dự phòng cho cá nhân.
2. Không tự mua ivermectin, nhất là loại dùng cho thú y, để "phòng sốt rét" khi đi rừng hay ra nước ngoài. Bài về những hiểu lầm về khả năng diệt virus của ivermectin cho thấy cái giá của việc dùng thuốc theo tin đồn.
3. Người đi công tác, lao động ở vùng có sốt rét nên đến phòng khám tư vấn du lịch hoặc trung tâm y tế để được kê thuốc dự phòng đúng loại, kèm biện pháp chống muỗi đốt.
4. Sốt sau khi trở về từ vùng sốt rét cần đi khám và báo rõ lịch sử đi lại, vì sốt rét có thể trở nặng nhanh.

Thông tin từ BOHEMIA là ví dụ tốt về cách một loại thuốc cũ được nghiên cứu cho mục đích mới một cách nghiêm túc: có nhóm chứng, có theo dõi an toàn, có cơ quan quốc tế thẩm định. Chừng nào WHO và cơ quan y tế quốc gia chưa đưa ra khuyến cáo, cách dùng này vẫn thuộc về các chương trình nghiên cứu và y tế công cộng, không thuộc về tủ thuốc gia đình.