Giun lươn ở người dùng corticoid: vì sao cần tầm soát trước

Người sắp phải dùng corticoid kéo dài, đặc biệt người lớn tuổi từng làm nông hoặc hay đi chân đất, nên được bác sĩ cân nhắc tầm soát giun lươn trước khi bắt đầu. Lý do là corticoid làm suy yếu miễn dịch, khiến một ca nhiễm giun lươn âm thầm nhiều năm có thể bùng thành hội chứng tăng nhiễm, gây suy hô hấp, nhiễm trùng huyết và tử vong. Ivermectin hiện là thuốc được ưu tiên để điều trị bệnh này, nhưng phải dùng sau chẩn đoán và theo chỉ định.

Một ca bệnh tưởng ung thư dạ dày đầu năm 2026

Tháng 2/2026, báo Thanh Niên đưa tin về một bệnh nhân 72 tuổi tại Bệnh viện Nhân dân 115 nhập viện vì đau vùng thượng vị. Nội soi thấy ổ loét kèm mô cứng ở hang vị, hình ảnh gợi ý ung thư dạ dày. Sau phẫu thuật, kết quả giải phẫu bệnh lại không thấy tế bào ác tính mà phát hiện ấu trùng giun lươn trong niêm mạc ruột non. Bác sĩ khoa giải phẫu bệnh mô tả xét nghiệm mô là "trọng tài cuối cùng" giúp lộ ra những nguyên nhân hiếm như ký sinh trùng.

Bài báo cũng nhắc nhóm có nguy cơ bị giun lươn bùng phát: người suy giảm miễn dịch và người tự ý dùng thuốc kháng viêm, nhất là loại chứa corticoid. Đây là điểm đáng chú ý trong bối cảnh nhiều người Việt vẫn mua thuốc giảm đau xương khớp, thuốc "chữa hen" hay viên hoàn không rõ thành phần, trong đó có những sản phẩm bị phát hiện trộn corticoid.

Giun lươn sống lâu trong cơ thể bằng cách nào

Giun lươn (Strongyloides stercoralis) khác giun đũa hay giun kim ở một đặc tính: chúng có thể tự tái nhiễm ngay trong cơ thể người. Theo trang thông tin bệnh của Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, ấu trùng trong đất hoặc cát xuyên qua da hay niêm mạc để vào cơ thể. Sau đó, một phần ấu trùng phát triển ngay trong lòng ruột rồi xâm nhập trở lại qua thành ruột (tự nhiễm trong) hoặc qua vùng da quanh hậu môn dính phân (tự nhiễm ngoài).

Chu trình tự nhiễm cho phép giun tồn tại hàng chục năm. Phần lớn thời gian đó người bệnh không có triệu chứng rõ, hoặc chỉ thỉnh thoảng đau bụng, tiêu chảy, nổi mẩn ngứa. Vì thế nhiều người không hề biết mình mang giun cho đến khi một yếu tố nào đó phá vỡ thế cân bằng giữa ký sinh trùng và hệ miễn dịch.

Ai dễ bị nhiễm ban đầu

• Người đi chân đất, nông dân làm việc trên ruộng, vườn ẩm.
• Trẻ nhỏ hay chơi đất cát ẩm, người thường xuyên ra bãi biển.
• Người có miễn dịch suy yếu do bệnh nền hoặc do thuốc.

Corticoid phá vỡ thế cân bằng ra sao

Khi miễn dịch bị ức chế, số ấu trùng tự nhiễm tăng vọt. Chúng không chỉ đi theo đường quen thuộc qua phổi và ruột mà lan ra cả não, da, gan, tim. Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương gọi tình trạng này là hội chứng tăng nhiễm và bệnh lan tỏa, cả hai đều đe dọa tính mạng. Khi ấu trùng xuyên thành ruột, chúng kéo theo vi khuẩn đường ruột vào máu, gây nhiễm khuẩn huyết hoặc viêm màng não do vi khuẩn gram âm.

Trang thông tin này liệt kê các yếu tố liên quan nhiều nhất: dùng corticoid hoặc thuốc ức chế miễn dịch sinh học, điều trị ức chế miễn dịch sau ghép tế bào gốc hay ghép tạng, nghiện rượu và suy dinh dưỡng. Điểm cần ghi nhớ là bắt đầu corticoid ở một người đang mang giun lươn mà chưa được chẩn đoán có thể châm ngòi cho bệnh nặng.

Một chi tiết dễ gây nhầm: corticoid và hóa trị có thể làm số bạch cầu ái toan không còn tăng, nên xét nghiệm máu "đẹp" chưa chắc đã loại trừ được giun lươn.

Những ai nên được hỏi về giun lươn trước khi dùng thuốc

Trong hướng dẫn lâm sàng dành cho nhân viên y tế của CDC Hoa Kỳ, nhóm cần cân nhắc tầm soát gồm người đang hoặc sắp dùng corticoid và thuốc ức chế miễn dịch, người nhiễm HTLV-1, bệnh nhân ung thư huyết học, người đang hoặc sắp ghép tạng, người có tăng bạch cầu ái toan kéo dài không giải thích được, và người từng sống hay đi đến vùng lưu hành. Việt Nam là nước nhiệt đới, nên với nhiều bệnh nhân, chỉ riêng tiền sử sống ở nông thôn đã là lý do để bác sĩ hỏi thêm.

Về phía người bệnh, việc cần làm khá đơn giản: khi được kê corticoid dài ngày cho bệnh khớp, hen, bệnh tự miễn hay trước hóa trị, hãy chủ động kể với bác sĩ nếu bạn từng làm ruộng, đi chân đất, từng bị nổi mẩn ngứa ngoằn ngoèo hay đau bụng, tiêu chảy kéo dài không rõ nguyên nhân. Đó là những thông tin bác sĩ khó biết nếu bạn không nói.

Xét nghiệm nào giúp phát hiện

Chẩn đoán giun lươn không dễ. Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương cho biết soi tìm ấu trùng trong phân ở ca không biến chứng chỉ phát hiện được khoảng 25%. Vì vậy bác sĩ có thể chỉ định thêm:

Nguồn bảng: Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương. Nếu bạn muốn hiểu thêm về ý nghĩa của mẫu phân, bài về tầm quan trọng của xét nghiệm phân trước khi uống thuốc trên trang này giải thích chi tiết hơn.

Vị trí của ivermectin trong điều trị

Cả CDC lẫn Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương đều xếp ivermectin là thuốc được dùng nhiều nhất cho giun lươn, với tỷ lệ khỏi cao hơn albendazole; albendazole là lựa chọn thay thế. Liều được tính theo cân nặng và số ngày dùng do bác sĩ quyết định. Với hội chứng tăng nhiễm, đây là cấp cứu nội khoa: ivermectin được dùng hằng ngày cho đến khi phân và đờm âm tính liên tục, kèm kháng sinh phổ rộng và giảm hoặc ngừng thuốc ức chế miễn dịch nếu có thể.

CDC cũng nêu những trường hợp cần thận trọng với ivermectin đường uống: nghi đồng nhiễm giun chỉ Loa loa, trẻ dưới 15 kg, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú. Cơ chế thuốc tác động lên kênh ion của ký sinh trùng được trình bày trong bài cơ chế tiêu diệt ký sinh trùng của ivermectin.

Một nguyên tắc quan trọng: không tự mua ivermectin uống "phòng giun lươn" trước khi dùng corticoid. Chẩn đoán, chọn thuốc, thời điểm điều trị và theo dõi sau điều trị cần bác sĩ nắm toàn bộ bệnh sử và các thuốc khác bạn đang dùng.

Dấu hiệu cần quay lại viện ngay khi đang dùng corticoid

Với người đã bắt đầu corticoid, các biểu hiện sau cần được khám sớm vì có thể là giun lươn bùng phát hoặc nhiễm khuẩn kèm theo:

1. Sốt, khó thở, ho mới xuất hiện hoặc ho ra máu.
2. Đau bụng, tiêu chảy, nôn kéo dài hơn vài ngày.
3. Nổi ban ngứa dạng dải ngoằn ngoèo hoặc ban xuất huyết ở bụng, đùi.
4. Đau đầu dữ dội, cứng gáy, lơ mơ.
5. Sút cân không giải thích được, đau thượng vị trên hai tuần.

Bác sĩ trong bài báo Thanh Niên khuyên mang theo kết quả xét nghiệm và nội soi cũ khi đi khám, vì so sánh theo thời gian giúp phát hiện điểm bất thường sớm hơn.

Phòng nhiễm từ đầu

Phòng bệnh giun lươn chủ yếu là cắt đường ấu trùng xuyên qua da: đi giày dép và đeo găng khi làm vườn, làm ruộng hay tiếp xúc đất cát; dùng nhà vệ sinh hợp vệ sinh, không phóng uế bừa bãi; giữ vệ sinh cá nhân và môi trường sống. Với người bệnh mạn tính đang phải điều trị lâu dài, điều có giá trị nhất là không tự ý dùng các thuốc kháng viêm, thuốc khớp không rõ nguồn gốc, vì đó là con đường đưa corticoid vào cơ thể mà cả người bệnh lẫn bác sĩ đều không kiểm soát được.