Chỉ định y tế chính thức của Ivermectin trong điều trị bệnh giun chỉ

Ivermectin là thuốc chủ lực trong điều trị bệnh giun chỉ Onchocerca volvulus (bệnh mù sông) và được dùng phối hợp với các thuốc khác trong chương trình loại trừ giun chỉ bạch huyết. Thuốc diệt hiệu quả ấu trùng giun chỉ (vi giun chỉ) trong da và máu, làm giảm lây truyền và ngăn tổn thương mắt, da, nhưng không diệt được hoàn toàn giun trưởng thành. Ngoài giun chỉ, Ivermectin đường uống còn được chỉ định chính thức cho giun lươn và được dùng cho ghẻ, chấy theo hướng dẫn chuyên môn. Bài viết tổng hợp các chỉ định này và giới hạn của chúng.

Bệnh giun chỉ là gì

Giun chỉ là nhóm giun tròn mảnh, sống trong hệ bạch huyết, mô dưới da hoặc các khoang cơ thể, lây truyền qua côn trùng hút máu như muỗi, ruồi đen. Giun trưởng thành sống nhiều năm và sinh ra vô số ấu trùng nhỏ gọi là vi giun chỉ. Côn trùng hút máu người bệnh sẽ mang ấu trùng đi lây cho người khác.

Tại Việt Nam, giun chỉ bạch huyết từng lưu hành ở một số địa phương và Việt Nam đã được Tổ chức Y tế Thế giới công nhận loại trừ bệnh giun chỉ bạch huyết là vấn đề sức khỏe cộng đồng. Bệnh mù sông và Loa loa chủ yếu ở châu Phi, một phần Mỹ Latinh.

Vai trò của Ivermectin trong bệnh mù sông

Bệnh mù sông là chỉ định lịch sử của Ivermectin dùng cho người. Thuốc diệt vi giun chỉ trong da và mắt, làm giảm ngứa và tổn thương, đồng thời ức chế tạm thời khả năng sinh sản của giun cái trưởng thành. Vì giun trưởng thành vẫn sống, người bệnh thường cần dùng thuốc nhắc lại định kỳ trong nhiều năm.

Từ cuối thập niên 1980, nhà sản xuất Merck cam kết cung cấp miễn phí Ivermectin (tên thương mại Mectizan) cho chương trình phòng chống bệnh mù sông "bao lâu cần thiết". Chương trình này được xem là một trong những hợp tác y tế công cộng thành công nhất, góp phần giúp nhiều khu vực ngừng lây truyền. Câu chuyện phát minh được kể trong bài Ivermectin và giải Nobel y học.

Vai trò trong giun chỉ bạch huyết

Với giun chỉ bạch huyết, Ivermectin được dùng trong chương trình phát thuốc hàng loạt, phối hợp với albendazol, và ở một số nơi phối hợp thêm diethylcarbamazine theo khuyến cáo của WHO tùy đặc điểm dịch tễ. Mục tiêu là giảm mật độ vi giun chỉ trong máu cộng đồng xuống dưới ngưỡng lây truyền. Đối với từng người bệnh đã có phù bạch huyết, thuốc không làm mất phù; việc chăm sóc vệ sinh da, kê cao chân, vận động và điều trị nhiễm trùng mới là chính.

Những chỉ định khác của Ivermectin

• Giun lươn đường ruột (Strongyloides stercoralis): chỉ định đã được phê duyệt; Ivermectin là thuốc được ưu tiên.
• Ghẻ, đặc biệt ghẻ vảy: dùng đường uống, đôi khi phối hợp thuốc bôi; xem bài phác đồ Ivermectin trong bệnh ghẻ.
• Chấy: dạng lotion bôi ở một số nước; dạng uống trong trường hợp chọn lọc.
• Trứng cá đỏ (rosacea): dạng kem bôi.
• Một số giun đường ruột khác như giun đũa, giun tóc: có hiệu quả nhưng thường không phải lựa chọn đầu tay.

Những giới hạn cần biết

Không diệt được giun trưởng thành

Ivermectin chủ yếu tác động lên ấu trùng. Giun chỉ trưởng thành có thể sống nhiều năm, nên điều trị cá nhân thường kéo dài hoặc cần thuốc khác nhắm vào giun trưởng thành, chẳng hạn kháng sinh diệt vi khuẩn cộng sinh Wolbachia trong một số phác đồ chuyên khoa.

Phản ứng sau điều trị

Khi vi giun chỉ chết hàng loạt, người bệnh có thể sốt, ngứa, đau cơ khớp, sưng hạch, tụt huyết áp tư thế. Phản ứng thường tự giới hạn nhưng cần được theo dõi.

Nguy cơ ở người đồng nhiễm Loa loa

Ở vùng có Loa loa, người có mật độ ấu trùng cao có nguy cơ bệnh não sau khi dùng Ivermectin. Vì vậy cần xét nghiệm trước hoặc áp dụng chiến lược khác.

Đối tượng không được dùng

Chương trình phát thuốc thường loại trừ phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú trong tuần đầu sau sinh, trẻ dưới 15 kg hoặc người bệnh nặng. Xem chi tiết trong bài chống chỉ định của Ivermectin.

Chẩn đoán trước điều trị

Tùy loại giun chỉ, bác sĩ có thể cho xét nghiệm máu tìm vi giun chỉ vào thời điểm thích hợp trong ngày, sinh thiết da (bệnh mù sông), xét nghiệm kháng nguyên, kháng thể hoặc siêu âm. Với người Việt Nam từng đi làm việc ở châu Phi trở về có ngứa, nốt dưới da hay phù không rõ nguyên nhân, việc kể rõ lịch sử đi lại giúp bác sĩ nghĩ đến giun chỉ và chọn xét nghiệm phù hợp.

Sống chung với bệnh giun chỉ mạn tính

Với người đã có phù bạch huyết kéo dài, điều trị thuốc chỉ là một phần. Rửa chân tay bị phù hằng ngày bằng nước sạch và xà phòng, lau khô kỹ các nếp gấp, dùng kem chống nấm khi có kẽ nứt, kê cao chi khi nghỉ ngơi và vận động nhẹ nhàng giúp giảm số đợt viêm cấp và làm phù đỡ hơn theo thời gian. Mỗi đợt viêm cấp với sốt, chân sưng nóng đỏ cần được khám để dùng kháng sinh kịp thời, vì nhiễm trùng lặp lại là nguyên nhân làm phù nặng dần.

Khi nào nên đi khám

• Phù một chân hoặc một tay kéo dài, da dày lên.
• Ngứa dữ dội kéo dài kèm nốt dưới da, đặc biệt sau khi sống ở vùng nhiệt đới châu Phi hay Mỹ Latinh.
• Cảm giác có vật di chuyển dưới da hoặc trong mắt.
• Tăng bạch cầu ái toan không rõ nguyên nhân.

Không tự mua Ivermectin để "điều trị giun chỉ" theo phỏng đoán. Bệnh cần chẩn đoán xác định và phác đồ phù hợp với từng tác nhân.