Cơ chế tiêu diệt ký sinh trùng của Ivermectin trong cơ thể vật chủ

Ivermectin tiêu diệt ký sinh trùng bằng cách gắn vào kênh clorua phụ thuộc glutamat trên tế bào thần kinh và cơ của giun tròn, côn trùng và ve bét. Kênh bị giữ ở trạng thái mở, ion clorua tràn vào làm tế bào mất khả năng dẫn truyền tín hiệu, khiến ký sinh trùng bị liệt, không ăn, không bám và không sinh sản được, rồi chết hoặc bị cơ thể đào thải. Vì người không có loại kênh này và não được bảo vệ bởi hàng rào máu não, thuốc có độ chọn lọc cao. Dưới đây là quá trình từ khi viên thuốc vào miệng đến khi ký sinh trùng bị tiêu diệt.

Ivermectin thuộc nhóm thuốc nào

Ivermectin là dẫn xuất bán tổng hợp của avermectin, một nhóm hợp chất lactone vòng lớn được phân lập từ vi khuẩn đất Streptomyces avermitilis. Về mặt hóa học, Ivermectin là hỗn hợp của hai thành phần gần giống nhau, trong đó thành phần chính chiếm đa số. Nhóm avermectin và họ hàng milbemycin được gọi chung là các lactone vòng lớn, được dùng rộng rãi trong cả y học và thú y.

Đích tác động: kênh clorua phụ thuộc glutamat

Ở giun tròn và chân đốt, tín hiệu thần kinh điều khiển cơ phụ thuộc vào sự cân bằng điện giữa trong và ngoài tế bào. Kênh clorua phụ thuộc glutamat bình thường chỉ mở trong chốc lát khi có tín hiệu. Ivermectin gắn vào một vị trí trên kênh, khác với vị trí gắn của glutamat, và giữ kênh mở gần như không thể đảo ngược. Hậu quả:

1. Ion clorua mang điện âm tràn vào tế bào liên tục.
2. Màng tế bào bị tăng phân cực, khó đạt ngưỡng phát xung.
3. Tế bào thần kinh và cơ ngừng hoạt động, gây liệt mềm.

Ở giun, cơ hầu họng bị liệt khiến chúng không hút được thức ăn; cơ thân bị liệt khiến chúng không giữ được vị trí trong ruột hay mô. Ở ấu trùng giun chỉ, thuốc còn làm suy giảm khả năng lẩn tránh hệ miễn dịch, nên ấu trùng bị tế bào miễn dịch của vật chủ tiêu diệt nhanh hơn. Ở giun cái trưởng thành, thuốc ức chế tạm thời việc giải phóng ấu trùng.

Vì sao người ít bị ảnh hưởng

Có hai lý do chính. Thứ nhất, động vật có vú không có kênh clorua phụ thuộc glutamat. Thứ hai, các kênh có cấu trúc tương tự ở người, như thụ thể GABA loại A, nằm chủ yếu trong não, được hàng rào máu não và P-glycoprotein bảo vệ. Khi lớp bảo vệ này bị vượt qua, độc tính thần kinh có thể xuất hiện; xem bài Ivermectin và hệ thần kinh.

Hành trình của thuốc trong cơ thể

Hấp thu

Sau khi uống, Ivermectin được hấp thu qua ruột, đạt nồng độ đỉnh trong máu sau vài giờ. Thuốc tan tốt trong mỡ, nên hấp thu tăng lên rõ khi uống cùng bữa ăn nhiều chất béo. Đây là lý do nhiều hướng dẫn khuyên uống với nước lúc đói, để nồng độ ổn định và dễ dự đoán hơn; chi tiết trong bài lưu ý khi uống Ivermectin lúc bụng đói.

Phân bố

Ivermectin gắn mạnh với protein huyết tương và phân bố rộng vào các mô, đặc biệt là mô mỡ và da. Việc thuốc tập trung ở da giải thích phần nào hiệu quả với ghẻ và với ấu trùng giun chỉ Onchocerca nằm trong da.

Chuyển hóa và đào thải

Thuốc được chuyển hóa ở gan chủ yếu qua enzym CYP3A4, và đào thải phần lớn qua phân, rất ít qua nước tiểu. Thời gian bán thải tương đối dài, vào khoảng một ngày hoặc hơn. Vì đi qua CYP3A4 và là cơ chất của P-glycoprotein, thuốc có thể tương tác với các thuốc ảnh hưởng hai hệ thống này; danh sách nằm trong bài tương tác thuốc cần tránh.

Tác động lên từng loại ký sinh trùng

Vì sao ghẻ thường cần hai liều

Ivermectin tác động lên hệ thần kinh, mà trứng ghẻ chưa có hệ thần kinh hoàn chỉnh, nên thuốc không diệt được trứng. Trứng sẽ nở sau vài ngày. Liều thứ hai, cách liều đầu một khoảng thời gian theo chỉ định của bác sĩ, nhằm tiêu diệt lứa ghẻ mới nở trước khi chúng kịp đẻ trứng. Phác đồ cụ thể có trong bài phác đồ điều trị ghẻ bằng Ivermectin.

Kháng thuốc: vấn đề đã thấy rõ trong thú y

Trong chăn nuôi, việc dùng lactone vòng lớn lặp lại nhiều năm đã dẫn đến giun kháng thuốc ở cừu, dê, bò tại nhiều nơi trên thế giới. Ở người, kháng thuốc chưa phổ biến, nhưng đã có những báo cáo đáp ứng giảm ở một số quần thể giun chỉ Onchocerca và ca ghẻ không đáp ứng. Việc dùng thuốc tràn lan, sai liều, không cần thiết làm tăng áp lực chọn lọc kháng thuốc. Đây là một lý do nữa để chỉ dùng Ivermectin khi có chỉ định.

Vì sao thuốc không có tác dụng với vi khuẩn, virus

Vi khuẩn và virus không có hệ thần kinh hay kênh clorua phụ thuộc glutamat. Ivermectin vì thế không phải kháng sinh hay thuốc kháng virus. Những tác động "kháng virus" thấy trong ống nghiệm cần nồng độ cao hơn nhiều so với mức đạt được trong cơ thể người ở liều an toàn.

Tóm lại

Hiệu quả của Ivermectin đến từ một đích tác động rất đặc hiệu ở ký sinh trùng, và độ an toàn đến từ việc người không có đích đó cùng với hàng rào bảo vệ não. Hiểu cơ chế giúp lý giải vì sao thuốc cần dùng đúng liều, đúng thời điểm lặp lại, và vì sao không nên kỳ vọng thuốc chữa các bệnh không do ký sinh trùng.