Ảnh hưởng của Ivermectin đối với hệ thần kinh động vật và người

Ivermectin tác động mạnh lên hệ thần kinh của giun và côn trùng, khiến chúng tê liệt và chết, nhưng ở người và phần lớn động vật có vú, thuốc ở liều điều trị hầu như không vào được não nhờ hàng rào máu não và protein vận chuyển P-glycoprotein. Khi hàng rào này bị vượt qua do quá liều, tương tác thuốc hoặc khiếm khuyết di truyền, Ivermectin có thể gây độc thần kinh với các biểu hiện từ chóng mặt, mất điều hòa đến co giật, hôn mê. Hiểu cơ chế này giải thích vì sao thuốc vừa an toàn vừa có thể nguy hiểm tùy cách dùng.

Hệ thần kinh của ký sinh trùng khác người ở đâu

Giun tròn và côn trùng có một loại kênh ion đặc biệt: kênh clorua được mở bởi glutamat, nằm trên tế bào thần kinh và tế bào cơ. Ivermectin gắn vào kênh này rất chặt, giữ kênh ở trạng thái mở, làm ion clorua tràn vào tế bào. Tế bào bị phân cực quá mức, không thể phát tín hiệu, dẫn đến liệt cơ. Với giun, liệt cơ hầu họng khiến chúng không ăn được; liệt cơ thân khiến chúng không bám được vào thành ruột hay di chuyển trong mô. Chi tiết được trình bày trong bài cơ chế diệt ký sinh trùng của Ivermectin.

Động vật có vú, kể cả người, không có loại kênh clorua phụ thuộc glutamat này. Đây là lý do đầu tiên khiến Ivermectin có tính chọn lọc cao.

Thụ thể GABA: điểm yếu tiềm tàng ở người

Tuy không có kênh clorua phụ thuộc glutamat, não người lại có thụ thể GABA loại A, cũng là một kênh clorua và có cấu trúc tương đồng phần nào. Ivermectin có thể tác động lên thụ thể này ở nồng độ cao, làm tăng hiệu ứng ức chế thần kinh. Kết quả là buồn ngủ, chóng mặt, mất điều hòa, run, và ở mức nặng là hôn mê. Điều may mắn là các thụ thể GABA này nằm chủ yếu trong hệ thần kinh trung ương, phía sau hàng rào máu não.

Hàng rào máu não và P-glycoprotein

Hàng rào máu não là lớp tế bào nội mô liên kết chặt ở thành mạch máu não, chỉ cho một số chất đi qua. Trên các tế bào này có P-glycoprotein, một "máy bơm" chủ động đẩy nhiều loại thuốc, trong đó có Ivermectin, quay trở lại máu. Nhờ cơ chế này, nồng độ Ivermectin trong não người ở liều điều trị rất thấp.

Có ba tình huống làm cơ chế bảo vệ suy yếu:

1. Nồng độ trong máu quá cao do quá liều hoặc dùng sản phẩm thú y, vượt khả năng bơm của P-glycoprotein.
2. Dùng kèm thuốc ức chế P-glycoprotein, ví dụ một số thuốc tim mạch, kháng sinh, kháng nấm, thuốc ức chế miễn dịch. Danh sách nằm trong bài tương tác thuốc cần tránh với Ivermectin.
3. Hàng rào máu não bị tổn thương do viêm màng não, chấn thương, hoặc ở trẻ sơ sinh khi hàng rào chưa hoàn thiện.

Bài học từ thú y: chó Collie và gen MDR1

Ngành thú y biết từ lâu rằng một số giống chó chăn cừu như Collie, Australian Shepherd, Shetland Sheepdog có thể bị ngộ độc thần kinh nặng với liều Ivermectin mà các giống chó khác chịu được. Nguyên nhân là đột biến gen MDR1 (còn gọi ABCB1) khiến chúng thiếu P-glycoprotein chức năng ở hàng rào máu não. Ví dụ này minh họa rõ vai trò của protein vận chuyển: cùng một liều thuốc, có hay không có "máy bơm" quyết định thuốc có vào não hay không.

Ở người, biến thể gen tương tự cũng tồn tại, nhưng mất hoàn toàn chức năng P-glycoprotein rất hiếm. Một số báo cáo ca ngộ độc thần kinh ở liều thông thường đã được giải thích bằng biến thể di truyền hoặc tương tác thuốc.

Biểu hiện độc thần kinh ở người

Khi có biểu hiện từ mức trung bình trở lên, cần đến cơ sở y tế ngay. Thông tin nhận diện chi tiết có trong bài dấu hiệu ngộ độc cấp tính Ivermectin.

Trường hợp đặc biệt: Loa loa và bệnh não

Ở người nhiễm giun chỉ Loa loa với mật độ ấu trùng trong máu rất cao, việc dùng Ivermectin có thể dẫn đến bệnh não nghiêm trọng. Cơ chế được cho là do ấu trùng chết hàng loạt gây tắc vi mạch và viêm trong não, không phải do thuốc trực tiếp tác động lên tế bào thần kinh. Đây là lý do các chương trình phát thuốc ở vùng có Loa loa phải xét nghiệm trước. Người Việt Nam ít có nguy cơ này trừ khi từng sống lâu ở vùng lưu hành tại Trung và Tây Phi.

Động vật khác và môi trường

Ngoài người và thú cưng, Ivermectin còn độc với nhiều sinh vật không phải mục tiêu. Côn trùng phân hủy phân như bọ hung bị ảnh hưởng khi gia súc được dùng thuốc; sinh vật thủy sinh như giáp xác rất nhạy cảm. Đây là lý do không nên xả thuốc thừa xuống cống rãnh và việc dùng Ivermectin trong chăn nuôi cần tuân thủ hướng dẫn thú y.

Ý nghĩa thực tế cho người dùng thuốc

• Dùng đúng liều theo cân nặng do bác sĩ tính; không tự tăng liều.
• Khai báo mọi thuốc đang dùng để bác sĩ kiểm tra tương tác qua P-glycoprotein và CYP3A4.
• Không dùng sản phẩm thú y; lý do được phân tích trong bài không dùng Ivermectin thú y cho người.
• Báo bác sĩ nếu có bệnh thần kinh, từng viêm màng não, hoặc từng sống ở vùng Trung Phi.
• Tránh rượu bia và thuốc an thần trong thời gian điều trị vì có thể cộng hưởng tác dụng ức chế thần kinh.
• Không lái xe, vận hành máy móc nếu thấy chóng mặt, buồn ngủ sau uống thuốc.

Kết luận

Ivermectin an toàn với người không phải vì hệ thần kinh người "miễn nhiễm" với thuốc, mà vì có nhiều lớp bảo vệ: thiếu thụ thể đích chính, hàng rào máu não và P-glycoprotein. Mọi hành động làm suy yếu các lớp bảo vệ này, từ quá liều đến tương tác thuốc, đều làm tăng nguy cơ độc thần kinh. Dùng đúng chỉ định, đúng liều là cách giữ các lớp bảo vệ ấy hoạt động.