Vì sao nên xét nghiệm phân tìm trứng giun trước khi uống thuốc

Xét nghiệm phân tìm trứng giun giúp xác định chính xác bạn có nhiễm ký sinh trùng hay không và nhiễm loại nào, từ đó bác sĩ chọn đúng thuốc. Điều này quan trọng vì mỗi loại giun sán đáp ứng với thuốc khác nhau: thuốc tẩy giun thông thường không diệt được sán lá gan, còn giun lươn lại thường cần Ivermectin. Uống thuốc "đại" khi chưa biết mình nhiễm gì có thể vừa không khỏi bệnh vừa che lấp chẩn đoán. Bài viết giải thích khi nào nên xét nghiệm, cách lấy mẫu và đọc kết quả.

Một triệu chứng, nhiều nguyên nhân

Đau bụng, tiêu chảy kéo dài, sụt cân, ngứa da, nổi mề đay tái diễn, thiếu máu không rõ nguyên nhân hay tăng bạch cầu ái toan trong công thức máu đều có thể do ký sinh trùng. Nhưng chúng cũng có thể do viêm dạ dày, hội chứng ruột kích thích, dị ứng, bệnh tự miễn. Xét nghiệm phân là bước đơn giản, rẻ và không xâm lấn để bắt đầu phân định.

Xét nghiệm phân tìm được những gì

Với giun lươn, chẩn đoán đặc biệt quan trọng vì đây là loại có thể tồn tại hàng chục năm và gây bệnh lan tỏa nguy hiểm ở người dùng thuốc ức chế miễn dịch, nhất là corticoid. Ivermectin là thuốc được lựa chọn cho giun lươn; các chỉ định khác được tóm tắt trong bài chỉ định y tế chính thức của Ivermectin.

Cách lấy mẫu phân đúng

1. Nhận lọ đựng sạch, có nắp kín từ cơ sở xét nghiệm.
2. Đi ngoài vào bô hoặc giấy sạch, tránh lẫn nước tiểu và nước bồn cầu.
3. Dùng que lấy một lượng phân cỡ đầu ngón tay, ưu tiên phần có nhầy, máu nếu có.
4. Đóng nắp kín, ghi tên, ngày giờ lấy mẫu.
5. Gửi đến phòng xét nghiệm càng sớm càng tốt, lý tưởng trong vòng vài giờ, đặc biệt khi tìm đơn bào.
6. Nếu bác sĩ yêu cầu, lấy mẫu nhiều ngày khác nhau để tăng khả năng phát hiện.

Trước khi lấy mẫu, nên hỏi bác sĩ về việc ngưng các thuốc có thể ảnh hưởng kết quả như thuốc chống tiêu chảy chứa khoáng chất hoặc thuốc cản quang vừa dùng.

Đọc kết quả: âm tính chưa chắc là không nhiễm

Kết quả dương tính cho biết loại ký sinh trùng, đôi khi kèm mật độ trứng. Kết quả âm tính thì cần hiểu thận trọng: trứng và ấu trùng không được thải ra đều đặn mỗi ngày, nhiễm nhẹ có thể không thấy, và giun lươn nổi tiếng khó tìm trong phân. Nếu triệu chứng vẫn gợi ý nhiễm ký sinh trùng, bác sĩ có thể cho xét nghiệm lặp lại hoặc dùng các xét nghiệm bổ sung.

Các xét nghiệm bổ sung thường dùng

• Công thức máu: bạch cầu ái toan tăng gợi ý nhiễm giun sán xâm nhập mô.
• Huyết thanh chẩn đoán (ELISA): tìm kháng thể với giun lươn, giun đũa chó mèo, sán lá gan lớn, giun chỉ.
• Xét nghiệm máu tìm ấu trùng giun chỉ: thường lấy máu vào thời điểm phù hợp với chu kỳ của loài.
• Siêu âm, chụp chiếu: khi nghi sán lá gan, ấu trùng sán trong mô.

Lưu ý rằng xét nghiệm kháng thể dương tính chỉ cho biết đã từng tiếp xúc, không phải lúc nào cũng là đang nhiễm. Việc diễn giải cần bác sĩ dựa trên bệnh cảnh tổng thể.

Khi nào bắt buộc phải xét nghiệm trước

Có những tình huống bác sĩ sẽ khó lòng kê thuốc nếu không có xét nghiệm:

• Trước khi bắt đầu corticoid liều cao, hóa trị hoặc thuốc ức chế miễn dịch, ở người sống hoặc từng sống ở vùng có giun lươn.
• Người từng sống ở vùng lưu hành Loa loa trước khi dùng Ivermectin.
• Triệu chứng kéo dài dù đã tẩy giun nhiều lần.
• Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ có triệu chứng nghi nhiễm.
• Tăng bạch cầu ái toan không rõ nguyên nhân.

Xét nghiệm lại sau điều trị

Với một số bệnh như giun lươn, sán lá gan, bác sĩ sẽ hẹn xét nghiệm lại sau điều trị để xác nhận khỏi. Việc này giúp tránh hai sai lầm: dừng điều trị khi chưa sạch ký sinh trùng, hoặc uống thêm thuốc không cần thiết. Uống thuốc lặp lại không có căn cứ chính là một trong những lý do bài tự điều trị giun sán tại nhà cảnh báo.

Những sai lầm khi lấy mẫu khiến kết quả sai lệch

Một kết quả xét nghiệm chỉ tốt bằng mẫu bệnh phẩm. Các lỗi hay gặp gồm lấy mẫu từ nước bồn cầu, để mẫu qua đêm ở nhiệt độ phòng rồi mới gửi, lấy quá ít phân, dùng hộp đựng thức ăn cũ không sạch, hoặc lấy mẫu ngay sau khi vừa uống thuốc tẩy giun. Với giun kim, nhiều người lấy mẫu phân thay vì làm kỹ thuật dán băng keo vào buổi sáng trước khi vệ sinh, nên kết quả gần như luôn âm tính. Hãy hỏi kỹ nhân viên phòng xét nghiệm và làm đúng hướng dẫn để không phải lấy mẫu lại nhiều lần.

Chi phí và nơi làm xét nghiệm

Xét nghiệm phân soi tươi tìm trứng giun là xét nghiệm cơ bản, có ở hầu hết bệnh viện tuyến huyện trở lên, viện sốt rét ký sinh trùng và nhiều phòng khám tư. Chi phí thường thấp so với các xét nghiệm chuyên sâu, và có thể được bảo hiểm y tế chi trả khi có chỉ định. Xét nghiệm huyết thanh có chi phí cao hơn và không phải nơi nào cũng làm. Hãy hỏi trước cơ sở y tế để chuẩn bị. Sau khi có kết quả, bác sĩ sẽ cân nhắc thuốc và liều phù hợp với cân nặng, như trình bày trong bài vì sao liều Ivermectin phụ thuộc cân nặng.