Những hiểu lầm tai hại về khả năng diệt virus của thuốc ký sinh trùng

Ivermectin là thuốc chống ký sinh trùng, không phải thuốc kháng virus. Niềm tin rằng nó "diệt được virus" bắt nguồn từ một số thí nghiệm trong ống nghiệm với nồng độ cao hơn rất nhiều so với mức đạt được trong cơ thể người, cộng thêm sự lan truyền mạnh trên mạng xã hội. Khi được kiểm chứng bằng thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt, thuốc không mang lại lợi ích có ý nghĩa cho các bệnh do virus. Bài viết điểm lại những hiểu lầm phổ biến và giải thích vì sao chúng có thể gây hại.

Ký sinh trùng và virus khác nhau căn bản

Giun, sán, ghẻ, chấy là những sinh vật đa bào có hệ thần kinh và cơ riêng. Ivermectin tác động vào kênh ion clorua điều khiển bởi glutamat trên tế bào thần kinh và cơ của chúng, khiến ký sinh trùng tê liệt và chết. Cơ chế này được trình bày trong bài cơ chế tiêu diệt ký sinh trùng của Ivermectin.

Virus thì hoàn toàn khác: chúng không có tế bào, không có cơ, không có hệ thần kinh. Virus chỉ là vật liệu di truyền được bọc trong lớp vỏ protein, phải xâm nhập vào tế bào của vật chủ để nhân lên. Thuốc kháng virus vì thế phải nhắm vào những bước rất đặc hiệu như gắn vào thụ thể, sao chép vật liệu di truyền hay lắp ráp hạt virus mới. Một thuốc làm tê liệt giun không tự nhiên có khả năng chặn những bước này ở liều an toàn.

Hiểu lầm thứ nhất: "Đã có nghiên cứu chứng minh"

Câu "có nghiên cứu cho thấy" thường che giấu câu hỏi quan trọng hơn: nghiên cứu loại gì, trên ai, ở liều nào. Thí nghiệm trên tế bào nuôi cấy cho thấy Ivermectin làm giảm lượng virus, nhưng nồng độ dùng trong đĩa thí nghiệm cao hơn rất nhiều lần nồng độ trong máu người uống liều thông thường. Nhiều chất, kể cả những chất không phải thuốc, có thể ức chế virus trong ống nghiệm ở nồng độ đủ cao, vì ở mức đó chúng gây hại cho chính tế bào.

Ngoài ra, một số nghiên cứu nhỏ từng được trích dẫn rộng rãi sau đó bị phát hiện có vấn đề về dữ liệu và bị rút lại. Khi các thử nghiệm ngẫu nhiên lớn được thực hiện, kết quả không ủng hộ hiệu quả điều trị.

Hiểu lầm thứ hai: "Thuốc an toàn nên cứ uống thử"

Ivermectin an toàn ở liều điều trị ngắn ngày cho đúng bệnh. Điều đó không có nghĩa là an toàn khi dùng liều cao, lặp lại, hoặc kèm thuốc khác. Logic "không có lợi thì cũng không có hại" bỏ qua ba loại rủi ro:

• Tác dụng phụ và ngộ độc khi tăng liều hoặc dùng sản phẩm thú y.
• Tương tác thuốc với thuốc tim mạch, chống đông, kháng nấm, kháng sinh.
• Chi phí cơ hội: thời gian và niềm tin bị đặt sai chỗ, làm chậm điều trị hiệu quả.

Hiểu lầm thứ ba: "Thuốc đoạt giải Nobel thì chữa được nhiều bệnh"

Giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 2015 trao cho William C. Campbell và Satoshi Ōmura ghi nhận đóng góp của Ivermectin trong điều trị bệnh mù sông và giun chỉ bạch huyết. Giải thưởng tôn vinh tác động to lớn với các bệnh ký sinh trùng ở những vùng nghèo, không phải lời xác nhận cho mọi công dụng được gán cho thuốc sau này. Câu chuyện đầy đủ có trong bài lịch sử phát minh Ivermectin và giải Nobel.

Hiểu lầm thứ tư: "Cơ quan y tế che giấu vì thuốc rẻ"

Đây là lập luận mang tính cảm xúc hơn là khoa học. Thực tế, nhiều thử nghiệm lớn về Ivermectin được tài trợ bởi các tổ chức học thuật và quỹ công, chính vì thuốc rẻ và sẵn có nên nếu hiệu quả thì sẽ rất có giá trị cho các nước thu nhập thấp. Các nhà nghiên cứu có động lực tìm ra lợi ích; việc họ không tìm thấy là kết quả đáng tin hơn bất kỳ lời đồn nào. Song song, những thuốc rẻ khác như dexamethasone đã được chứng minh hiệu quả cho bệnh nhân Covid-19 nặng cần oxy và được đưa vào phác đồ nhanh chóng.

Cách tự kiểm tra một thông tin y khoa trên mạng

Hậu quả thực tế đã ghi nhận

Trong đại dịch, nhiều nơi ghi nhận ca ngộ độc do người dân uống chế phẩm thú y hoặc uống liều cao lặp lại. Thị trường cũng xuất hiện Ivermectin giả, hàng xách tay không nhãn, giá bị đẩy lên cao khiến người cần thuốc thật để chữa bệnh ký sinh trùng gặp khó khăn. Nếu bạn hay người thân đã dùng thuốc theo lời khuyên trên mạng, hãy tìm hiểu các biểu hiện ngộ độc cần đi khám.

Dùng Ivermectin đúng chỗ

Ivermectin có vai trò rõ ràng: giun lươn, giun chỉ, ghẻ, chấy, và một số bệnh da khi dùng dạng bôi. Với các bệnh do virus, hãy dựa vào vắc xin, thuốc kháng virus đã được phê duyệt khi có chỉ định và chăm sóc hỗ trợ. Giữ đúng ranh giới này là cách tôn trọng giá trị thật của một loại thuốc đã cứu giúp rất nhiều người.