Hỏi đáp về rủi ro dược lâm sàng và cách phòng ngừa tai biến thuốc

Tai biến thuốc là những tác hại xảy ra khi dùng thuốc, từ tác dụng phụ đã biết, phản ứng dị ứng, tương tác giữa các thuốc cho đến sai sót như uống nhầm, uống sai liều. Phần lớn tai biến có thể phòng ngừa được nếu người bệnh hiểu thuốc mình dùng, khai báo đầy đủ với bác sĩ và biết khi nào cần dừng lại hỏi ý kiến. Bài hỏi đáp dưới đây gom những thắc mắc hay gặp nhất, lấy Ivermectin làm ví dụ nhưng nguyên tắc áp dụng cho hầu hết thuốc kê đơn.

Những khái niệm cơ bản

Tác dụng phụ và phản ứng có hại khác nhau thế nào?

Tác dụng phụ là những tác động ngoài mục đích điều trị, có thể có lợi, trung tính hoặc có hại. Phản ứng có hại của thuốc là tác động gây hại xảy ra ở liều thông thường. Trong giao tiếp hằng ngày hai từ này hay dùng lẫn lộn, nhưng điểm chung quan trọng là: chúng có thể xảy ra ngay cả khi bạn dùng đúng đơn.

Cảnh giác dược là gì?

Cảnh giác dược là hoạt động phát hiện, đánh giá và phòng ngừa phản ứng có hại của thuốc sau khi thuốc đã lưu hành. Thử nghiệm lâm sàng trước khi cấp phép chỉ có vài nghìn người tham gia; những phản ứng hiếm chỉ lộ ra khi hàng triệu người dùng. Tại Việt Nam, nhân viên y tế báo cáo phản ứng có hại về hệ thống quốc gia; người bệnh có thể góp phần bằng cách báo lại cho bác sĩ, dược sĩ mọi biểu hiện bất thường.

Câu hỏi về tác dụng phụ

Uống Ivermectin hay gặp những tác dụng phụ nào?

Ở liều điều trị, các phản ứng thường nhẹ và thoáng qua: mệt, chóng mặt, buồn nôn, tiêu chảy, đau bụng, ngứa. Ở người nhiễm giun chỉ, phản ứng do ký sinh trùng chết có thể rõ hơn: sốt, ngứa, sưng hạch, đau khớp. Bài tác dụng phụ của Ivermectin trên tiêu hóa đi sâu vào nhóm triệu chứng phổ biến nhất.

Làm sao biết triệu chứng là do thuốc hay do bệnh?

Không phải lúc nào cũng phân biệt được. Gợi ý là xem triệu chứng xuất hiện bao lâu sau khi uống, có từng gặp khi dùng thuốc này trước đây không, có giảm khi ngưng thuốc không. Cách tốt nhất là ghi lại thời gian và mô tả để bác sĩ đánh giá, thay vì tự kết luận.

Có nên tự ngưng thuốc khi thấy khó chịu?

Với thuốc dùng một liều như Ivermectin thì câu hỏi thường không đặt ra. Với thuốc dùng dài ngày, tự ngưng đột ngột có thể nguy hiểm hơn tác dụng phụ ban đầu. Hãy liên hệ người kê đơn. Riêng các dấu hiệu dị ứng nặng như khó thở, sưng môi, nổi mề đay toàn thân thì cần đi cấp cứu ngay.

Câu hỏi về tương tác thuốc

Thuốc bổ, thảo dược có cần khai báo không?

Có. Nhiều sản phẩm thảo dược và thực phẩm chức năng ảnh hưởng đến enzym gan chuyển hóa thuốc. Ví dụ, nước bưởi chùm và cỏ St John là hai cái tên thường được nhắc tới khi bàn về tương tác. Người bệnh thường quên kể vì nghĩ "chỉ là thuốc bổ".

Thuốc chống đông có dùng chung được với Ivermectin?

Đã có báo cáo thay đổi chỉ số đông máu ở người dùng warfarin kèm Ivermectin. Bác sĩ sẽ cân nhắc và có thể cho kiểm tra INR. Chi tiết nằm trong bài tương tác giữa Ivermectin và thuốc chống đông.

Câu hỏi về sai sót khi dùng thuốc

Sai sót nào hay gặp nhất tại nhà?

• Uống nhầm thuốc của người khác trong gia đình.
• Nhầm hàm lượng, ví dụ viên 3 mg và viên 6 mg có hình thức gần giống.
• Uống lặp lại vì quên đã uống.
• Bẻ, nghiền viên không được phép bẻ.
• Dùng thuốc đã hết hạn hoặc bảo quản sai.

Làm thế nào để giảm sai sót?

1. Giữ thuốc trong hộp gốc, có tên người dùng.
2. Đọc lại tên thuốc và hàm lượng trước khi uống.
3. Dùng hộp chia ngày hoặc ghi chú lịch uống với thuốc dài ngày.
4. Nhờ dược sĩ giải thích lại đơn nếu chữ khó đọc.
5. Không chia sẻ thuốc kê đơn cho người khác.

Câu hỏi về nhóm người dễ bị tai biến

Người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người có bệnh gan thận và người dùng nhiều thuốc cùng lúc là những nhóm cần thận trọng hơn. Với Ivermectin, phụ nữ mang thai và trẻ cân nặng thấp thường không được chỉ định trừ khi bác sĩ cân nhắc kỹ; xem thêm bài chống chỉ định ở phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ.

Câu hỏi về nguồn thuốc

Mua thuốc qua mạng có rủi ro gì?

Thuốc bán qua mạng xã hội thường không rõ nguồn gốc, có thể là hàng giả, hàng kém chất lượng, hàng bảo quản sai. Với thuốc kê đơn, việc mua không qua bác sĩ còn bỏ qua bước chẩn đoán, tức là có thể bạn đang điều trị một bệnh mình không mắc.

Làm sao kiểm tra thuốc có được cấp phép?

Thuốc lưu hành hợp pháp tại Việt Nam có số đăng ký hoặc số giấy phép nhập khẩu trên bao bì, nhãn phụ tiếng Việt. Có thể tra cứu thông tin trên cổng dữ liệu của Cục Quản lý Dược. Nếu bao bì không có tiếng Việt, không có số đăng ký, hãy thận trọng.

Thói quen phòng ngừa tai biến ai cũng làm được

Khi nhận đơn thuốc, hãy hỏi năm câu: thuốc này để làm gì, uống thế nào, trong bao lâu, tác dụng phụ nào cần báo ngay, có cần tránh thức ăn hay thuốc nào không. Giữ một danh sách thuốc đang dùng trong điện thoại và đưa cho bác sĩ mỗi lần khám. Những thói quen này cũng hữu ích với các thuốc dùng dài ngày như corticoid; bạn có thể tham khảo cách phát hiện sớm biến chứng khi dùng thuốc steroid để thấy cách áp dụng cụ thể.