Gỏi cá tiệc cuối năm và sán lá gan nhỏ: dấu hiệu cần đi khám

Ăn gỏi cá nước ngọt, cá tái hay cá ủ chua là con đường chính đưa sán lá gan nhỏ vào cơ thể người, và chanh, rượu, ớt không diệt được ấu trùng sán. Bệnh thường âm thầm nhiều năm; khi đã đau tức hạ sườn phải, sốt dai dẳng hay men gan tăng, nên đi khám và kể rõ việc từng ăn cá sống. Điều trị dùng thuốc đặc hiệu do bác sĩ kê, không phải các viên tẩy giun thông thường.

Vì sao mùa tiệc cuối năm cần nhắc lại chuyện gỏi cá

Từ tháng 11 đến Tết là mùa liên hoan cơ quan, tất niên, cưới hỏi và tụ họp đồng hương. Ở nhiều tỉnh, gỏi cá mè, cá trắm, cá diếc hay cá mương là món "đặc sản" thường xuyên có mặt trên mâm tiệc, đi kèm rượu và rau sống. Người ăn thường tin rằng bóp chanh, ngâm rượu hoặc ăn nhiều tỏi ớt là đủ "sát trùng".

Các bác sĩ ký sinh trùng nhắc đi nhắc lại rằng niềm tin đó không có cơ sở. Báo Dân trí và Bệnh viện Trường Đại học Y – Dược Huế trong năm 2026 đều đã đăng cảnh báo với cùng một thông điệp: chỉ nấu chín mới an toàn.

Hai ca bệnh được công bố trong năm 2026

Áp xe gan do nhiễm nhiều loại ký sinh trùng

Theo bài Dân trí ngày 3/4/2026, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương gần đây tiếp nhận nhiều ca nhiễm sán lá gan và áp xe gan liên quan đến gỏi cá nước ngọt và rau sống. Một bệnh nhân 68 tuổi ở Hà Nội mệt mỏi, đau âm ỉ thượng vị và sốt tái đi tái lại khoảng 20 ngày, đã khám hai nơi mà không đỡ. Xét nghiệm cho thấy ông dương tính cùng lúc với sán lá gan, giun đũa chó mèo, sán máng và amip; chụp chiếu thấy ổ áp xe gan trái kích thước khoảng 64 x 39 mm. Bệnh nhân phải dùng kháng sinh, thuốc diệt ký sinh trùng đặc hiệu và chọc hút ổ áp xe được khoảng 20 ml mủ, sau khoảng 20 ngày mới ổn định để ra viện.

Viêm dày đường mật ở người trẻ

Khoa Ký sinh trùng của Bệnh viện Trường Đại học Y – Dược Huế công bố ngày 27/2/2026 ca bệnh nam 32 tuổi có thói quen ăn gỏi cá mương sông Hương. Anh đau tức hạ sườn phải ngày càng nhiều. Bạch cầu ái toan tăng lên 14,1%, chụp cộng hưởng từ thấy đường mật trong gan giãn và dày thành, xét nghiệm kháng thể kháng Clonorchis/Opisthorchis dương tính mạnh và soi phân tìm thấy trứng sán. Bệnh nhân đáp ứng tốt với praziquantel khi tái khám sau 1 và 3 tháng.

Hai ca bệnh cho thấy hai mặt của cùng một vấn đề: người lớn tuổi có thể nhiễm nhiều ký sinh trùng cùng lúc và biến chứng nặng, còn người trẻ cũng không miễn nhiễm nếu giữ thói quen ăn cá sống.

Đường đi của sán từ ao hồ đến đường mật

Sán lá gan nhỏ cần hai vật chủ trung gian. Trứng sán theo phân người hoặc động vật xuống nước, được ốc nước ngọt ăn vào và phát triển thành ấu trùng. Ấu trùng rời ốc, bám vào cá nước ngọt và nằm trong thịt cá dưới dạng nang. Khi người ăn cá chưa nấu chín, nang ấu trùng vào tá tràng rồi đi ngược lên đường mật và sống ở đó nhiều năm.

Bài Dân trí còn lưu ý ấu trùng có thể bám vào các loại rau thủy sinh như rau ngổ, rau muống nước, ngó sen và củ sen. Vì vậy rau sống ăn kèm gỏi cũng là một nguồn rủi ro nếu không rửa và xử lý kỹ.

Vì sao WHO xếp sán lá gan nhỏ vào nhóm gây ung thư

Theo bài viết của Bệnh viện Đại học Y – Dược Huế, Tổ chức Y tế Thế giới năm 2009 đã xếp sán lá gan nhỏ vào nhóm 1 các tác nhân gây ung thư, liên quan đến ung thư đường mật. Sán sống lâu năm trong ống mật gây viêm mạn tính, xơ hóa thành ống mật; theo thời gian, quá trình này làm tăng nguy cơ biến đổi ác tính. Điểm tích cực là bệnh hoàn toàn có thể phát hiện, điều trị khỏi và phòng được.

Triệu chứng dễ bị bỏ qua

Nhiễm nhẹ thường không có biểu hiện gì. Khi số sán nhiều hoặc nhiễm lâu, người bệnh có thể gặp:

• Đau tức hoặc nặng vùng hạ sườn phải kéo dài.
• Đầy bụng, khó tiêu, chán ăn, mệt mỏi không rõ lý do.
• Sốt dai dẳng hoặc sốt từng đợt.
• Vàng da, nước tiểu sẫm màu khi đường mật bị ảnh hưởng nhiều.
• Xét nghiệm định kỳ thấy men gan tăng, bạch cầu ái toan tăng.

Những biểu hiện trên trùng với nhiều bệnh gan mật khác như sỏi mật, viêm gan do rượu hay virus. Thông tin "tôi thường ăn gỏi cá" giúp bác sĩ đặt chẩn đoán đúng hướng nhanh hơn rất nhiều.

Xét nghiệm và điều trị: tại sao không tự uống thuốc

Để xác định sán lá gan nhỏ, bác sĩ thường kết hợp soi phân tìm trứng, xét nghiệm kháng thể trong máu, công thức máu và siêu âm hoặc chụp cộng hưởng từ đường mật. Thuốc đặc hiệu được dùng trong ca bệnh ở Huế là praziquantel, kê theo cân nặng và tình trạng gan mật.

Một hiểu lầm phổ biến là uống "thuốc tẩy giun" định kỳ thì cũng diệt luôn sán. Thực tế mỗi nhóm thuốc có phổ tác dụng riêng. Ivermectin, hoạt chất chính được giới thiệu trên trang này, tác động lên giun tròn và một số ngoại ký sinh trùng; sán lá gan nhỏ là sán lá nên thuốc được chọn là praziquantel. Mua thuốc theo lời truyền miệng có thể không diệt được sán mà còn làm chậm chẩn đoán. Bài vì sao tự điều trị giun sán tại nhà tiềm ẩn nhiều nguy cơ phân tích kỹ hơn rủi ro này.

Với ca áp xe gan, điều trị còn phức tạp hơn: ngoài thuốc diệt ký sinh trùng phải dùng kháng sinh và có thể phải chọc hút ổ mủ. Bác sĩ trong bài Dân trí giải thích rằng ký sinh trùng sống lâu trong gan tạo kén xơ khiến thuốc khó tiếp cận.

Ăn cá dịp tiệc tùng thế nào cho an toàn

1. Chỉ ăn cá nước ngọt đã nấu chín kỹ; không gỏi, không tái, không ủ chua chưa qua nhiệt.
2. Không tin vào chanh, giấm, rượu mạnh hay ớt để diệt ấu trùng.
3. Rửa kỹ và hạn chế ăn sống các loại rau thủy sinh như rau ngổ, rau muống nước, ngó sen.
4. Rửa tay, dao thớt sau khi sơ chế cá sống; tách thớt sống và chín.
5. Người từng ăn gỏi cá nhiều năm nên chủ động đề nghị xét nghiệm khi khám sức khỏe định kỳ.

Bác sĩ Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương cũng khuyên giữ vệ sinh cá nhân, môi trường, đặc biệt quanh vật nuôi, và tẩy giun 1–2 lần mỗi năm. Tẩy giun định kỳ có ích cho giun đường ruột, nhưng như đã nói, không thay thế được việc bỏ thói quen ăn cá sống. Bài khuyến cáo tẩy giun định kỳ đúng phương pháp giúp bạn phân biệt rõ hai việc này.

Khi nào nên đi khám ngay

Nếu sau bữa tiệc vài tuần hoặc vài tháng bạn đau hạ sườn phải không đỡ, sốt không rõ nguyên nhân, vàng da hoặc sụt cân, hãy đến cơ sở có chuyên khoa truyền nhiễm hoặc ký sinh trùng. Mang theo kết quả siêu âm, xét nghiệm gan cũ nếu có. Phát hiện sớm giúp điều trị gọn hơn và tránh để viêm đường mật kéo dài nhiều năm.