Vì sao tự điều trị giun sán tại nhà tiềm ẩn nhiều nguy cơ y tế

Tự điều trị giun sán tại nhà nguy hiểm chủ yếu vì người bệnh không biết mình nhiễm loại ký sinh trùng nào, nên dễ chọn sai thuốc, sai liều hoặc bỏ sót bệnh cần điều trị đặc hiệu như sán lá gan, giun lươn, ấu trùng sán lợn. Ngoài ra, triệu chứng tưởng do giun có khi lại là bệnh khác cần phát hiện sớm. Tẩy giun định kỳ bằng thuốc thông dụng theo khuyến cáo là việc khác; bài viết này nói về việc tự "chữa bệnh giun sán" khi đã có triệu chứng, và vì sao nên đi khám.

Giun sán không phải một bệnh duy nhất

Trong dân gian, "giun sán" được dùng như một bệnh chung. Thực tế đây là hàng chục loài ký sinh trùng khác nhau, sống ở những nơi khác nhau trong cơ thể: ruột, gan, đường mật, phổi, cơ, da, thậm chí não. Mỗi nhóm đáp ứng với thuốc khác nhau:

• Giun đường ruột thông thường như giun đũa, giun kim, giun móc đáp ứng tốt với albendazol, mebendazol.
• Giun lươn thường được điều trị bằng Ivermectin.
• Sán lá gan nhỏ, sán dây đường ruột thường dùng praziquantel.
• Sán lá gan lớn cần thuốc riêng khác.
• Ấu trùng sán lợn trong não cần đánh giá chuyên khoa, có khi phải dùng thêm thuốc chống viêm và theo dõi tại viện.

Uống một loại thuốc "trị giun" cho mọi trường hợp vì thế giống như dùng một chiếc chìa khóa cho mọi ổ khóa.

Những tình huống rủi ro hay gặp

Uống thuốc trị giun nhưng thật ra là bệnh khác

Đau bụng tái diễn có thể là viêm loét dạ dày, sỏi mật, viêm ruột. Ngứa kéo dài có thể là bệnh da, bệnh gan, bệnh thận. Sụt cân không rõ nguyên nhân có thể là dấu hiệu bệnh nặng. Khi tự cho rằng "chắc do giun" và tự uống thuốc, người bệnh có thể bỏ lỡ thời điểm chẩn đoán sớm.

Uống đúng loại thuốc nhưng sai bệnh cảnh

Người có ấu trùng sán lợn trong não nếu uống thuốc diệt sán mà không được theo dõi có thể bị phản ứng viêm quanh ấu trùng chết, gây co giật hoặc tăng áp lực nội sọ. Người từng sống ở vùng có Loa loa khi dùng Ivermectin không kiểm tra trước có thể gặp biến chứng não. Đây là những ví dụ cho thấy cùng một loại thuốc có thể an toàn với người này nhưng nguy hiểm với người khác.

Lạm dụng liều và tần suất

Một số người tẩy giun hằng tháng, tăng gấp đôi liều "cho sạch", hoặc kết hợp nhiều loại thuốc cùng lúc. Việc này làm tăng tác dụng phụ trên gan, tiêu hóa, thần kinh mà không tăng hiệu quả. Với Ivermectin, quá liều có thể gây ngộ độc thần kinh; xem bài dấu hiệu ngộ độc cấp tính Ivermectin.

Dùng thuốc thú y hoặc thuốc không rõ nguồn gốc

Thuốc thú y rẻ và dễ mua ở cửa hàng vật tư nông nghiệp, nhưng hàm lượng và tá dược không dành cho người. Thuốc qua mạng có thể là hàng giả. Cả hai đều là con đường dẫn đến ngộ độc hoặc điều trị thất bại.

Bỏ qua người thân và nguồn lây

Một số bệnh như giun kim hay ghẻ lây trong gia đình. Nếu chỉ một người tự uống thuốc, bệnh sẽ quay lại. Ngược lại, sán lá gan lây qua thói quen ăn gỏi cá; không thay đổi thói quen thì uống thuốc bao nhiêu lần cũng tái nhiễm.

Tự điều trị và đi khám: khác biệt ở đâu

Vai trò của xét nghiệm được phân tích kỹ trong bài tầm quan trọng của xét nghiệm phân trước khi uống thuốc.

Khi nào cần đi khám thay vì tự xử lý

• Triệu chứng kéo dài trên vài tuần, hoặc tái lại sau khi đã tẩy giun.
• Sụt cân, mệt mỏi, thiếu máu, vàng da.
• Đau hạ sườn phải, sốt, đặc biệt nếu hay ăn gỏi cá, rau sống mọc dưới nước.
• Thấy đốt sán trắng trong phân hoặc quần lót.
• Nổi cục dưới da di chuyển, co giật, đau đầu dai dẳng.
• Đang mang thai, cho con bú, trẻ dưới 2 tuổi.
• Sắp dùng hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, corticoid.

Điều có thể làm an toàn tại nhà

Không phải mọi thứ đều cần bệnh viện. Gia đình có thể chủ động tẩy giun định kỳ cho trẻ từ 24 tháng tuổi và người lớn trong nhóm nguy cơ bằng thuốc thông dụng theo hướng dẫn, kết hợp rửa tay, ăn chín, đi giày dép, dùng nhà tiêu hợp vệ sinh. Cách làm đúng được tóm tắt trong bài khuyến cáo tẩy giun định kỳ khoa học. Ranh giới nằm ở chỗ: tẩy giun dự phòng theo khuyến cáo thì có thể làm tại nhà; còn đã có triệu chứng bệnh thì nên đi khám.

Ký sinh trùng và người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch

Một nhóm đặc biệt cần lưu ý là người đang hoặc sắp dùng corticoid kéo dài, hóa trị, thuốc sinh học hay thuốc chống thải ghép. Ở những người này, giun lươn có thể nhân lên mất kiểm soát và lan khắp cơ thể, gây biến chứng nặng. Tự uống một liều thuốc tẩy giun thông thường không đủ để loại trừ nguy cơ này. Bác sĩ thường cho tầm soát bằng xét nghiệm hoặc điều trị dự phòng có chủ đích trước khi bắt đầu thuốc ức chế miễn dịch, đặc biệt ở người từng sống ở vùng nông thôn, vùng nhiệt đới.

Đi khám ở đâu

Bạn có thể bắt đầu tại khoa nội hoặc khoa truyền nhiễm của bệnh viện gần nhà, phòng khám đa khoa, hoặc các cơ sở chuyên về sốt rét, ký sinh trùng, côn trùng tại các vùng. Với bệnh ngoài da như ghẻ, chấy, khoa da liễu là nơi phù hợp. Hãy mang theo thông tin về thói quen ăn uống, nơi sinh sống, các thuốc đã tự dùng, để bác sĩ có đủ dữ kiện.