Cảnh báo của FDA về việc tự dùng Ivermectin điều trị Covid-19

Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) chưa bao giờ phê duyệt Ivermectin để phòng hay điều trị Covid-19, và đã nhiều lần cảnh báo người dân không tự dùng thuốc này, đặc biệt là sản phẩm dành cho động vật. Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên quy mô lớn sau đó cũng không cho thấy Ivermectin giúp người bệnh Covid-19 hồi phục nhanh hơn hay giảm nguy cơ nhập viện. Bài viết này tóm tắt nội dung cảnh báo, lý do khoa học phía sau, và cách hành xử an toàn khi bạn hoặc người thân mắc bệnh đường hô hấp.

FDA đã cảnh báo những gì

Trong giai đoạn đại dịch, các trung tâm chống độc tại Mỹ ghi nhận số cuộc gọi liên quan đến Ivermectin tăng lên, nhiều trường hợp do người dân uống chế phẩm thú y dành cho ngựa, bò. Trước tình hình đó, FDA công bố thông tin cho người tiêu dùng với các điểm chính:

• Ivermectin dạng viên cho người chỉ được phê duyệt để điều trị một số bệnh do giun ký sinh; dạng bôi được duyệt cho chấy và một số bệnh da như trứng cá đỏ.
• Ivermectin không phải thuốc kháng virus và không được phê duyệt cho Covid-19.
• Sản phẩm thú y có hàm lượng và tá dược khác hẳn, không được đánh giá an toàn cho người, có thể gây ngộ độc nặng.
• Uống liều lớn có thể gây buồn nôn, nôn, tiêu chảy, tụt huyết áp, phản ứng dị ứng, chóng mặt, mất thăng bằng, co giật, hôn mê, thậm chí tử vong.
• Người dân chỉ nên dùng Ivermectin khi có đơn của bác sĩ và mua từ nguồn hợp pháp.

Không chỉ FDA, nhiều tổ chức y tế khác như Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Cơ quan Dược phẩm Châu Âu (EMA) cũng đưa ra khuyến cáo tương tự là chỉ nên dùng Ivermectin cho Covid-19 trong khuôn khổ thử nghiệm lâm sàng.

Vì sao từng có kỳ vọng

Đầu đại dịch, một thí nghiệm trong ống nghiệm cho thấy Ivermectin ức chế sự nhân lên của virus SARS-CoV-2 trên tế bào nuôi cấy. Thông tin này lan truyền rất nhanh. Tuy nhiên, nồng độ thuốc dùng trong thí nghiệm cao hơn rất nhiều lần so với nồng độ đạt được trong máu người khi uống liều được phép. Muốn đạt mức đó trong cơ thể, người ta phải dùng liều vượt xa ngưỡng an toàn.

Tiếp theo là một loạt nghiên cứu nhỏ, có nghiên cứu thiết kế chưa chặt chẽ, có nghiên cứu sau đó bị phát hiện sai sót dữ liệu nghiêm trọng và bị rút lại. Khi các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, quy mô lớn, được thiết kế tốt hoàn tất, kết quả chung là Ivermectin không tạo khác biệt có ý nghĩa so với giả dược về thời gian hồi phục, nhập viện hay tử vong. Những ngộ nhận xoay quanh câu chuyện này được phân tích thêm trong bài hiểu lầm về khả năng diệt virus của thuốc ký sinh trùng.

Rủi ro thật sự khi tự dùng

Dùng sai sản phẩm

Chế phẩm thú y như dạng tiêm, dạng bột nhão uống cho ngựa hoặc dạng đổ lưng cho gia súc chứa lượng hoạt chất tính cho con vật nặng hàng trăm kilogam. Người dùng khó chia liều chính xác và có thể nuốt phải tá dược không dành cho người. Đọc thêm lý do trong bài vì sao không dùng Ivermectin thú y cho người.

Dùng liều lặp lại kéo dài

Một số "phác đồ" lan truyền trên mạng xã hội khuyên uống hằng ngày hoặc hằng tuần để phòng bệnh. Ivermectin không được thiết kế cho kiểu dùng này. Dùng kéo dài làm tăng nguy cơ tích lũy và tác dụng phụ thần kinh, đặc biệt khi kết hợp với thuốc khác.

Trì hoãn điều trị đúng

Rủi ro lớn nhất có lẽ không nằm ở bản thân viên thuốc mà ở việc người bệnh tin rằng mình đã "được chữa", nên chậm đi khám khi xuất hiện dấu hiệu nặng như khó thở, giảm oxy máu. Với người cao tuổi hoặc có bệnh nền, vài ngày chậm trễ có thể làm thay đổi kết cục.

Bằng chứng khoa học được đánh giá ra sao

Để hiểu vì sao các cơ quan quản lý thận trọng, cần biết cách họ cân nhắc bằng chứng. Một thí nghiệm trên tế bào chỉ là gợi ý ban đầu. Nghiên cứu quan sát dễ bị nhiễu bởi nhiều yếu tố khác. Thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, mù đôi, đủ cỡ mẫu mới là cơ sở vững chắc để kết luận một thuốc có hiệu quả hay không. Bảng dưới đây tóm lược sự khác nhau:

Với Ivermectin và Covid-19, các phân tích gộp chỉ thấy "tín hiệu có lợi" khi gộp cả những nghiên cứu kém chất lượng; khi loại bỏ chúng, tín hiệu đó biến mất.

Bối cảnh tại Việt Nam

Ở Việt Nam, Ivermectin dạng uống cho người là thuốc kê đơn. Trong các đợt dịch, cũng có tình trạng người dân tìm mua Ivermectin qua mạng, mua thuốc xách tay hoặc thuốc thú y với hy vọng phòng bệnh. Các phác đồ điều trị Covid-19 do Bộ Y tế ban hành không đưa Ivermectin vào danh mục thuốc điều trị. Việc tự mua dùng vừa không có lợi vừa có nguy cơ mua phải hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc.

Nên làm gì khi mắc bệnh đường hô hấp

• Nghỉ ngơi, uống đủ nước, ăn uống đầy đủ.
• Dùng thuốc hạ sốt, giảm đau thông dụng theo hướng dẫn trên nhãn hoặc của dược sĩ.
• Theo dõi nhịp thở, và nếu có máy đo SpO2 thì theo dõi chỉ số oxy.
• Đi khám sớm nếu bạn cao tuổi, có bệnh nền, đang mang thai, hoặc có dấu hiệu khó thở, đau ngực, lú lẫn, môi tím.
• Hỏi bác sĩ về thuốc kháng virus được phê duyệt nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ cao, vì những thuốc này cần dùng sớm và cần đánh giá tương tác.
• Duy trì tiêm chủng theo khuyến cáo hiện hành.

Nếu đã lỡ uống Ivermectin, đặc biệt là sản phẩm thú y hoặc nhiều viên, hãy nắm các biểu hiện ngộ độc cần cấp cứu và đến cơ sở y tế khi có triệu chứng thần kinh.

Đặt Ivermectin đúng chỗ

Ivermectin là một thành tựu lớn của y học, đã giúp hàng trăm triệu người thoát khỏi bệnh mù sông và giun chỉ. Việc nó không hiệu quả với Covid-19 không làm giảm giá trị ấy. Điều quan trọng là dùng đúng thuốc cho đúng bệnh, theo đúng chỉ định, thay vì kỳ vọng một viên thuốc chống ký sinh trùng sẽ giải quyết một bệnh do virus.